کليه امتيازهاي اين پاياننامه به دانشگاه بوعلي سينا تعلق دارد. در صورت استفاده از تمام يا بخشي از مطالب اين پاياننامه در مجلات،
کنفرانسها و يا سخنرانيها، بايد نام دانشگاه بوعلي سينا يا استاد راهنماي پاياننامه و نام دانشجو با ذکر مأخذ و ضمن کسب مجوز کتبي از دفتر تحصيلات تکميلي دانشگاه ثبت شود. در غير اين صورت مورد پيگرد قانوني قرار خواهد گرفت. درج آدرسهاي ذيل در کليه مقالات خارجي و داخلي مستخرج از تمام يا بخشي از مطالب اين پاياننامه در مجلات،
کنفرانسها و يا سخنرانيها الزامي ميباشد.
………………………. . ……, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.
… … … … … … . ، گروه… … … … … … . . ، دانشكده… … … … … … ، دانشگاه بوعلي سينا، همدان.

دانشکده ادبيات و علوم انساني
گروه آموزشي زبان و ادبيات عربي
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد در رشته زبان وادبيات عربي
عنوان :
بررسي صور خيال در صحيفه سجاديه
استاد راهنما :
دکتر مرتضي قائمي
استاد مشاور:
دکتر زهرا افضلي
نگارش :
محبوبه عزيزي
17 ارديبهشت 1393
تقديم به
خاتم پيامبران، امين و رسول خدا(ص) و اهل بيت پاک و مطهرش
و سرور عبادت کنندگان امام سجاد(ع)
وتقديم به پدر بزرگوارو دلسوزم، تقديم به مادر و مهربان و فداکارم، تقديم به همسر همراه و مشوقم، تقديم به دخترم مظهر پاکي و صداقت و صفا.
تشکر و قدر داني
سپاس ايزد منان را که بر من منت نهادو توفيقم داد تا در عرصه علم و دانش قدم بردارم و به من قطره اي از درياي بي کران علمش را ارزاني داشت تا در راه شناخت او و ائمه اطهار(عليهم السلام ) گام بردارم. اينک که توفيق تهيه و تدوين اين مجموعه ناچيز را يافته ام بر خود فرض مي دانم از تمامي سروراني که در اين راه ياريم کردند، تشکر نمايم. استاد راهنماي بزرگوارم، جناب آقاي دکتر مرتضي قائمي از زحمات و راهنمايي هاي فراوان و بي دريغ شما قدر داني نموده و آرزوي سربلندي روز افزون شما را از خداوند متعال خواستارم؛ زيرا مسبب اصلي آشنايي بيشترم با کلام بي بديل امام سجاد(ع) شديد و دراين زمينه از سرکار خانم دکتر زهرا افضلي استاد مشاور دلسوز و فداکارم به خاطر مشاوره هاي سودمند ايشان کمال تشکر را دارم و نيز از ديگر اساتيد ارجمند گروه زبان و ادبيات عربي دانشگاه بوعلي سينا که در مقطع کارشناسي و کارشناسي ارشد از محضرشان کسب علم و ادب نموده ام صميمانه سپاسگزارم.
در پايان از خانواده ام که مساعدت هاي صميميانه ايشان ما يه قوت قلب براي بنده بود کمال تشکر و قدر داني را دارم.
سپاس از پدر و مادر عزيزم و همسر و دختر مهربانم که صبورانه مرا ياري نمودند.
سپاس خواهران و برادرانم که در اين راه با من همکاري لازم را بعمل آوردند و با تشکر از دوست عزيزم و همراه هميشگي ام خانم مرضيه رحيمي‌آذين.
دانشگاه بوعلي سينا
مشخصات رساله/پايان نامه تحصيليعنوان:
بررسي صور خيال در صحيفه سجاديه نام نويسنده: محبوبه عزيزي نام استاد راهنما: دکتر مرتضي قائمي نام استاد مشاور: دکتر زهرا افضليدانشكده: ادبيات وعلوم انسانيگروه آموزشي: زبان و ادبيات عربيرشته تحصيلي: زبان وادبيات عربيگرايش تحصيلي: مقطع تحصيلي: کارشناسي ارشدتاريخ تصويب پروپوزال: 10/10/1391 تاريخ دفاع: 17 /2 /1393تعداد صفحات: 111
چکيده
صحيفه سجاديه بعد از نهج البلاغه و قرآن کريم از گرانبهاترين و ارزشمندترين ميراث فرهنگي اسلام و يکي از منابع معتبر و مستند ديني است که با محتواي غني و تصاوير زيبا و نغمه ي دلنشين همواره مورد توجه بسياري از بزرگان دانش قرا گرفته است. تصاوير ادبي بکار رفته در آن از خيال و ابتکاري بينظير برخوردار است. دقت در انتخاب الفاظ و تعابير، تازگي و طراوتي خاص به توصيفات آن حضرت بخشيده است و آن را از حالت رکود و ايستايي خارج نموده است. امام سجاد(ع) به شکل هنرمندانه از خيال استمداد گرفته و انديشه ها و مفاهيم والا را در قالب الفاظ اندک و به صورت مؤثر و گيرا به مخاطب القا مي کند. از مهمترين خصوصيات صور خيال بکار رفته، حيات و حرکت، استفاده از طبيعت زنده و پويايي است. حضرت با کلامي زيبا، در عين حال ساده و شيوا هر خواننده صاحب ذوقي را به وجد مي آورد و هيچ گونه تکلفي در تصاوير احساس نمي شود بلکه تجربه ادبي و علمي امام سجاد(ع) به زيبايي هرچه تمام تر بيان داشته مي شود. نکته مهم در تصاوير ادبي صحيفه سجاديه آن است که تصوير گري امام سجاد (ع) در خدمت انتقال پيام هاي انساني و تربيت ديني مخاطب به کار گرفته شده است. پژوهش حاضر ميکوشد صور خيال اعم از تشبيه، مجاز، استعاره و کنايه را در صحيفه سجاديه بررسي و تحليل کند. واژههاي کليدي: امام سجاد (ع)، صحيفه سجاديه، صور خيال.
فهرست مطالب
عنوان صفحه فصل اول: کليات پژوهش
1-1- مقدمه 3
1-2- بيان مسأله5
1-3- سابقه و ضرورت پژوهش6
1-4- اهداف پژوهش6
1-5- فرضيه هاي پژوهش7
1-6- روش تحقيق 7
فصل دوم: امام سجاد(ع) و صحيفه سجاديه
2-1- ويژگي هاي فردي امام سجاد (ع)11
2-1-1- ولادت امام سجاد (ع) 11
2-1-2- کنيه و نسب امام سجاد (ع) 11
2-1-3- لقب هاي امام سجاد (ع) 11
2-2- ويژگي هاي اخلاقي و عبادي امام سجاد(ع)12
2-2-1- بخشش امام سجاد (ع) 12
2-2-2- عبادت و بندگي 13
2-2-3- مقام علمي امام سجاد (ع) 14
2-3- اوضاع سياسي و اجتماعي دوران امام سجاد (ع)..15
2-3-1- رفتار امام سجاد (ع) با جنبش حره 17
2-4- شهادت امام سجاد (ع) 19
2-5- صحيفه سجاديه19
2-5-1- ابعاد صحيفه سجاديه 20
2-5-2- هدف و درون مايه صحيفه سجاديه 21
فصل سوم: تصوير ، خيال و تخيل
3-1- تصوير25
3-1-1- تعريف لغوي تصوير 25
فهرست مطالب
عنوان صفحه
3-1-2- تصوير در اصطلاح ادبي25
3-2 – خيال27
3-2-1- تعريف لغوي خيال 27
3-2-2- خيال در اصطلاح ادبي 27
3-3- تخيل 29
3-3-1 – تعريف لغوي تخيل29
3-3-2- تخيل در اصطلاح ادبي29
فصل چهارم:بررسي صور خيال در صحيفه سجاديه(تشبيه، مجاز ،استعاره و کنايه)
4-1- تشبيه33
4-1-1- بلاغت تشبيه34
4-1-2- تشبيه در صحيفه سجاديه 35
4-2- مجاز50
4-2-1- بلاغت مجاز51
4-2-2- مجاز مرسل52
4-2-3- مجاز مرسل در صحيفه سجاديه53
4-2-4- مجاز عقلي56
4-2-5- مجاز عقلي در صحيفه سجاديه57
4-3- استعاره59
4-3-1- بلاغت استعاره60
4-3-2- استعاره در صحيفه سجاديه 62
4-4- کنايه83
4-4-1- بلاغت کنايه84
4-4-2- کنايه در صحيفه سجاديه 85
فصل پنجم :يافته هاي پژوهش
5-1- يافته هاي پژوهش101
منابع و مآخذ 107
فصل اول
کليات پژوهش
1-1- مقدمه:

“الحَمدُاللهِ رَبِّ العَالَمين؛ وَ الصَلاةُ وَ السَلامُ عَلي مُحَمَّد وَ آلِه الطَاهِرين”
در تاريخ بشريت، پيشوايان بزرگ الهي براي هدايت و رهايي انسان ها از چنگال ستم و تيره روزي به پا خاستند، خود سوختند و به ديگران روشني بخشيدند و با گفتار و رفتار الهي خويش، چگونه زيستن را به آن ها آموختند. در پيشاپيش اين دسته از پيشوايان، امامان اهل بيت (عليهم السلام ) قرار دارند که تاريخ زندگي آنان، برگ هاي زريني را در تاريخ بشريت پديد آورده است و از جمله آن ها امام سجاد(ع) است. شيوه رفتار و گفتار ايشان برترين الگوي زندگي به شمار مي آيد. در حقيقت حضرت گنجينه اي سرشار از همه رشته هاي علوم الهي اند و سخنگو و مفسر آيات قرآن به شمار مي روند. از امام سجاد(ع) آثار ارزشمند و گرانقدري به يادگار مانده است. صحيفه سجاديه از مشهورترين اين آثار مي باشد که از افتخارات شيعه به حساب مي رود و مهمترين سخنان حضرت را در امور گوناگون به شکل دعا بيان مي دارد. اين اثر جاودانه مشتمل بر پنجاه و چهار دعاست و دربرگيرندة معارف عظيم بشري در همه شوون زندگي است، به گونه اي که راه سعادت را در پيش روي بشريت مي گشايد. “اين دعا‌ها با فصاحت و بلاغت بسيار عجيب و مضامين بسيار عالي بيان شده‌اند که در حد اعجاز است و خود مويد نسبت اين دعا‌ها به امام سجاد (ع) است؛ زيرا اين گونه جواهر معنوي جز در معادن حکمت اهل بيت نبوت يافت نمي‌شود، علاوه بر آن دعا‌ها و مناجات‌هاي ديگري نيز از حضرت نقل شده است که داراي معاني بلند و الفاظ زيبا و فصيح است”. (عبداللهي، 1381: 16 و 17) اين کتاب در بين عالمان و بزرگان به انجيل اهل بيت و زبور آل محمد(ص) ملقب گرديده و همانطور که انجيل و زبور داود دو کتاب آسماني حاوي علوم و حکم بوده، صحيفه سجاديه نيز علوم و حکمي را دربردارد که جهانيان را به سعادت و نيکبختي مي‌رساند. هرکس از روي اخلاص و با نيت پاک، دعايي از دعاهاي آن را بخواند و در فهم معاني آن انديشه کند، نور الهي در دل او تابيده و براي سعادت دنيا و آخرت قدم مي‌گذارد. اين کتاب را به اخت القرآن وصف نموده اند و نهج‌‌البلاغه را اخ القرآن گويند. (فيض الاسلام، 1375 :3 )
از آن جايي که امام سجاد(ع) در دوران اختناق و اوضاع ناگواري زندگي مي‌کردند و نمي‌توانستند مطالب مورد نظرشان را آشکارا بيان کنند، از شيوه ي موعظه و دعا در اين کتاب بهره برده اند. ( خامنه‌اي، 1361 :34 ). امام سجاد (ع) کتاب صحيفه سجاديه را با به کارگيري صور خيال و بيان هنري زينت داده اند و بر اثرگذاري و جذابيت آن افزوده اند. صور خيال از عوامل مولد زيبايي است از همين رو به ” ابزار انتقال و انعکاس جهان و هستي به دنياي زباني و ادبيات، ابزار شبيهسازي مي‌گويند که کارآمدترين اين ابزارها تشبيه و استعاره است. هنرمندان با اين ابزار از جهان بيرون و درون عکس و تصوير مي‌گيرند لذا به اين ابزار، صور خيال گفته اند. تشبيه و استعاره عنصر مشترک بين دو جزء را کشف مي‌کند از اينرو با ايجاد پيوند ميان پديده‌ها، آن‌ها را به صورت خيالي قابل درک مي‌سازند”. ( شميسا، 32:1381 )
بهره گيري هنرمندانه از صور خيال، اثر و نفوذ کلام را دو چندان مي کند به همين دليل کلامي که از بيان هنري بهره بيشتري داشته باشد، ماندگاري، تاثير و پويايي آن به مراتب بيشتر است. بي شک کلام امام سجاد(ع)در کنار معاني و مضامين عميق، از اين ويژگي بهره اي وافر برده است. بررسي صور خيال سبک و ارزش هنري اثر را روشن مي‌سازد و ميزان قدرت و نوآوري را مشخص مي‌کند؛ لذا نگارنده بر آن است که به بررسي و تحليل صور خيال بپردازد. پژوهش حاضر مي کوشد تصاوير هنري به کار رفته در صحيفه سجاديه را شرح دهد و شامل پنج فصل مي باشد که فصل اول در برگيرندة کليات تحقيق شامل بيان مسأله، سابقه و ضرورت انجام پژوهش، اهداف، فرضيات و روش تحقيق مي باشد. فصل دوم اختصاص به بررسي زندگاني امام سجاد (ع) دارد. در اين فصل مطالب مختصري در مورد امام سجاد(ع) شامل تولد، لقب هاي حضرت، ويژگي هاي فردي امام(ع) و اوضاع و شرايط دوران ايشان ارائه مي شود. فصل سوم در برگيرندة صور خيال است و به بيان تصوير و خيال و تعريف واژه هاي تصوير، خيال، تخيل، مي پردازد و به ارزش و نقش آن ها اشاره مي کند. در ادامه فصل چهارم که مهم‌ترين فصل است، به تعريف انواع صور خيال از حيث لغوي و اصطلاحي مي پردازد و بلاغت و کاربرد هر يک از تصاوير از جمله تشبيه، مجازمرسل، مجاز عقلي، استعاره و کنايه را بيان مي کند، سپس صور خيال در صحيفه سجاديه را مورد تحليل و بررسي قرار مي دهد؛ تا زيبايي هاي بخش بسيار کوچکي از اين مجموعه عظيم و گرانبها نمايانده شود. فصل پنجم به نتيجه گيري مباحث اختصاص دارد و در پايان منابع و مآخذ ذکر مي شود. هر چند اين تحقيق، خالي از اشتباه و نقص و کاستي نبوده؛ اما اميدوارم توانسته باشم گامي در عرصه ادبيات عربي و اشاعه فرهنگ ديني بردارم و در پايان اميدوارم که خداوند متعال تحقيق ناچيز اين بنده حقير را بپذيرد.
شايان ذکر است در تهيه و تدارک پژوهش از منابع متعدد و متنوعي استفاده شده است؛اما منبع اصلي، خود صحيفه سجاديه است و از موانع و مشکلات اين تحقيق کمبود منابع و مراجع و آثار تخصصي در باب بلاغت و شيوه ي سخنوري امام سجاد(ع) است که مورد غفلت پژوهشگران واقع شده است. هرچند به خاطر اهميت و شهرت صحيفه شروح زيادي نوشته شده است ؛ولي در زمينه ادبي، آن چنان که بايد، کاري صورت نگرفته است. غير از اشارات پراکنده اي که در لا به لاي شروح به تصاوير ادبي آن شده است و از آن جمله مي توان به رياض العارفين اثر محمد بن محمد دارابي اشاره کرد که برخي از تصاوير ادبي را، در لابه لاي شرح تحليل کرده است و نيز تلخيص رياض السالکين نوشته عليخان حسني حسيني مدني شيرازي به برخي از تصاوير ادبي اشاره کرده است ؛ولي به صورت جدي به بررسي جنبه ادبي آن نپرداخته است. بنابراين ضروري مي نمود، نگارنده به تحليل و بررسي تصاوير ادبي بپردازد. گرچه اين پژوهش نمي تواند حق مطلب را ادا کند.
” اللهم وفقنا لما تحب و ترضي ”

1-2- بيان مسأله
خيال، عنصر اصلي اثر ادبي است و تصويري ساخته شده با کلمات و صور گوناگون مجاز و تشبيه ارکان اصلي خيال مي باشند. خيال و تصوير حاصل نوعي تجربه است که اغلب با زمينههاي عاطفي همراه است. صور خيال که از عوامل مولد زيبايي در اثر ادبي است، ظرفيت زبان را براي برانگيختن عاطفه افزايش مي‌دهد و سبب مي شود جهاني که اديب و شاعر عرضه مي کنند، با جهان واقعي تفاوت داشته باشد؛ زيرا باعث تکميل انديشه هنرمند و آفرينش انديشهاي نو ميگردد و زبان را تازه و با طراوت مي‌سازد و باعث ايجاد لذت ميگردد. بررسي و تحليل صور خيال در آثار ادبي، نتايج ارزشمندي دارد. شناخت ابتکارات و شگردهاي خاص اديب در نقل تجارب شاعرانه و بيان خلاق براي بهرهمندي مخاطبان و نيز دستيابي به جنبههاي زيبايي شناختي آثار، از جمله آن ها است. صحيفه سجاديه کتاب ادبي ارزشمندي در حوزه معارف شيعه است که در آن انديشه هاي تربيتي امام سجاد(ع) به شيوه دعا ارائه شده است. با وجود شهرت اين کتاب به ويژه در بلاغت و زبان زيباي ادبي، جنبهي ادبي و بلاغي آن کمتر مورد بررسي و تحقيق قرار گرفتهاست. بنابراين با بررسي تصاوير ادبي آن، ميتوان زواياي پنهاني از زيباييهايش را آشکار ساخت. بررسي چگونگي کاربرد صنايع بياني از جمله تشبيه، مجاز، استعاره و کنايه تا حد زيادي شگردهاي امام سجاد(ع) را در تصويرسازيهاي ادبي صحيفه سجاديه به نمايش مي گذارد و به اين ترتيب اين اثر ادبي و فکري بيشتر قابل استفاده ي علاقمندان خواهد بود. با اين تفاسير پژوهش حاضر بايد پاسخ جامعي براي سوالات ذيل به دست آورد.
1. کداميک از صنايع بياني در صحيفه سجاديه بيشتر استفاده شدهاست؟
2. امام سجاد(ع) چه خلاقيت و ابتکاري در کاربرد صنايع بياني داشتهاست؟
3. چگونه بين صنايع بياني و محتوا در صحيفه سجاديه تناسب ايجاد شده است؟

1-3- سابقه و ضرورت پژوهش
پژوهشهاي بسياري در باب ترجمه و شرح صحيفه سجاديه انجام گرفته است، موارد زير از آن جمله است: کتاب هاي صحيفه سجاديه: ترجمه الهي قمشه اي، شرح متن صحيفه: حسن اسفندياري، صحيفه سجاديه: علينقي فيض‌الاسلام، که همگي اين آثار به ترجمه و شرح صحيفه پرداخته اند و رياض‌العارفين في شرح صحيفه سيدالساجدين: محمد بن محمد دارابي و نيز تلخيص رياض السالکين نوشته: عليخان حسني حسيني مدني شيرازي که اين دو اثر علاوه بر شرح صحيفه به برخي از تصاوير ادبي به کار رفته اشاره کرده اند. همچنين پايان‌نامه ي آرايههاي بديعي در صحيفه سجاديه، اثر صديقه مظفري در دانشگاه اصفهان به بررسي صنايع بديعي در صحيفه پرداخته است و نيز مقالات فراواني در اين زمينه نوشته شده است از جمله : نکات بلاغي در صحيفه سجاديه و جماليه في الصحيفه السجاديه، نوشته غلامرضا کريمي فرد، شکوه تعبير در صحيفه سجاديه اثر علي اوسط خانجاني. اگر چه تحقيقات گوناگوني درباره اين کتاب به انجام رسيده است ؛ اما در مورد صور خيال صحيفه سجاديه پژوهش مستقلي صورت نگرفته است. از همين رو پژوهش حاضر نو و بي سابقه مي باشد و بررسي صور خيال در صحيفه سجاديه امري لازم به نظر مي رسد.

1-4- اهداف پژوهش
هدف از بررسي صور خيال در صحيفه سجاديه، فراهم نمودن امکان بهره مندي هر چه بيشتر از آموزه ها و زيبايي هاي آن و نيز آشنايي با هنر نمايي هاي پنهان و مزين به صنايع ادبي صحيفه مي باشد.

1-5- فرضيه هاي پژوهش
1. در صحيفه سجاديه بيشتر از استعاره استفاده شده است.
2. امام سجاد (ع) در استفاده از تصاوير پويا و موجز و تأثيرگذار براي انتقال مفاهيم تربيتي خلاقيت داشته است.
3. انتخاب تصوير مناسب و اسلوب کلام بر اساس مقتضاي حال، عامل اصلي ايجاد تناسب صنايع بياني با محتوا بوده است.
1-6- روش پژوهش
روش تحقيق در اين پژوهش، توصيفي – تحليلي است که در آن، داده ها با رجوع به منابع اعم از کتاب – مجله و منابع اينترنتي، جمع آوري و سپس مورد تجزيه و تحليل قرار ميگيرد و فرضيه ها رد يا اثبات مي‌شود.

فصل دوم
امام سجاد (ع) و صحيفه سجاديه
2-1- ويژگي‌هاي فردي امام سجاد (ع)
2-1-1- ولادت امام سجاد (ع)
امام سجاد(ع) فرزند حسين بنعليبنابيطالب(ع)، بنابر قول مشهور در نيمه جماديالاخر سال38 هجري قمري ديده به جهان گشودند. درباره زمان ولادت آن حضرت بين مورخان اختلاف نظر وجود دارد. عموم مورخان و محدثان قديمي چون “کليني، مفيد، ابن سعد بلاذري، ابن خلکان و… ولادت امام علي‌بنحسين (ع) را در مدينه و در سال 38 يا37 هجري دانسته‌اند”. (شهيدي، 1365: 29)
عده اي ديگر نيز، روز ولادت ايشان را پنجم شعبان و نيمه جماديالثاني ذکر کرده‌اند. (يثربي، 1387: 13) امام(ع) دو سال از دوران امامت امام علي(ع) و ده سال از امامت امام مجتبي(ع) و ده سال از امامت امام حسين(ع) را درک نمودند، سپس به مدت 34سال امامت و هدايت جامعه اسلامي را بر عهده گرفتند. (رنجبر، 1381: 17)

2-1-2- کنيه و نسب امام سجاد (ع)
کنيه هاي حضرت “ابو محمد، ابوالحسن، ابوبکر، ابوالحسين”(مفيد، 1346ه : 138، ج 2)مي باشد و در اين ميان ابو الحسن شهرت بيشتري دارد. پدر ايشان امام حسين (ع) و مادرش “شهربانو دختر يزگرد سوم آخرين پادشاه ايران از سلسله ساساني است”. (شهيدي، 1365: 8 و9) برخي گفته اند : نام مادرش شهربانويه بوده. حريث بن جابر از سوي امام علي(ع) حاکم مشرق شد، حريث دو تن از دختران يزدجرد را براي امام علي (ع) فرستاد، آن حضرت شاه زنان(شهربانويه) را به پسرش حسين(ع) بخشيد. آن زن امام زينالعابدين را به دنيا آورد. (مفيد، 1346 ه : 138، ج2)

2-1-3- لقب‌هاي امام سجاد (ع)
آن حضرت ملقب به زين العابدين(مفيد،1346 ه: 138، ج2)، ذوالثفنات، سيد العابدين، قدوة الزاهدين، سيد المتقين، امامالمؤمنين، الأمين، سجاد، الزکي، زين الصالحين، منار القانتين، العدل، امام الاُمَة، البَکّاء است که در اين ميان سجاد و زين العابدين شهرت بيشتري دارد. (شهيدي، 1365: 7) هر يک از اين القاب نشان دهنده مرتبهاي از کمال نفس ودرجهاي از ايمان و تقوي و اخلاص ايشان است.
2-2- شخصيت اخلاقي و عبادي امام سجاد (ع)
حضرت، ويژگي هاي اخلاقي پسنديده و نيکوي بي شماري دارند. در اين ميان، بخشش و گذشت، عبادت و علم ايشان زبان زد و شهره خاص و عام است و برجستگي زندگي امام سجاد (ع) به دليل داشتن چنين پديده هاي بي مانندي است، هر چند اين پديده ها در زندگي معصومين فراوان به چشم مي خورد؛ اما در سيره امام سجاد (ع) به شکل روشن تر و گسترده تر تبلور يافته است؛ به همين دليل، اين بخش به بررسي اين موارد مي پردازد.
2-2-1- بخشش امام سجاد (ع)
امام سجاد(ع) فضايل اخلاقي فراواني دارند؛از جمله آن ها مي توان به بخشش و گشاده دستي و روحيه حمايت و کمک به فقراء ايشان اشاره کرد.
قرآن کريم بارها درباره بخشش به مستمندان تأکيد کرده و اين بخشش بايد به خاطر خدا باشد آن گونه که در سوره بقره آيه271 خداوند متعال مي‌فرمايند:
(إن تُبدوا الصدقات فَنعما هِي واِن تُخفوهَا وتُؤتوهاالفُقَراء فهُوَ خيرٌ لَکُم): (اگر صدقه‌ها را آشکارا دهيد سخت نيک است و اگر پنهانش داريد و به مستمندان دهيد براي شما بهتر است). حضرت نيز از اين خصلت برخوردارند و همواره به صورت پنهان و براي رضايت خداوند به نيازمندان کمک مي کردند.
بخشش و گذشت از صفات اخلاقي پسنديده و زيباي امام سجاد (ع) است. ايشان با اين اخلاق پسنديده، توانستند دل‌هاي مردم و حتي سخت ترين دشمنان را مجذوب خويش سازند. رفتار ايشان باعث شد که مردم بعد از واقعه کربلا و بعد از آن که از اهل بيت دور شده بودند، دوباره به حضرت روي آوردند. (حسيني جلالي، 1382: 136) از مواردي که از ويژگي بخشش امام سجاد (ع) نقل شده است به شرح زير است:
شيخ مفيد از ابن اسحاق روايت مي‌کند: در مدينه چندين خانوار بودند که معاش آنان مي‌رسيد ونمي دانستند از کجاست چون علي‌بن‌الحسين (ع) به جوار پروردگار رفت، آن کمک‌ها بريده شد. (مفيد، 1346ه : 148 ) همچنين آمده است چون مستمندي نزد او مي‌آمد، بر مي‌خاست و حاجت او را روا مي‌کرد و مي‌گفت: صدقه پيش از آن که به دست خواهنده برسد، به دست خدا مي‌رسد. (شهيدي، 1365: 148) يثربي به نقل از مفيد درباره گشاده دستي امام سجاد (ع) و روحيه‌ي حمايت و کمک به فقراء مي‌نويسد: خانواده‌هايي در مدينه بودند که معاش آنها از ناحيه امام(ع) تأمين مي‌شد؛ اما آن ها خودشان نمي‌دانستند که تأمين زندگي آن ها از کجاست. شب هنگام امام (ع) بر پشت خود انباني از نان و خرما وانواع آذوقه را براي کمک به فقراء حمل مي‌کردند. (يثربي، 1387: 32و 33)
امام (ع) همچون اجداد طاهرش در محبت ورزيدن به مستمندان و دلجويي از آنها ضرب المثل بود، چنان که روايات متعددي از گشاده دستي ايشان نقل شده است. درباره روحيه کمک به فقراء امام (ع) گفته شده: “هنگامي که امام (ع) مي‌خواستند به فقيري صدقه بدهند، ابتدا او را مي‌بوسيدند، سپس هر چه همراه داشتند، به او مي‌دادند”. (رنجبر، 1380: 45) به طور خلاصه مي توان نتيجه گرفت:امام سجاد(ع) در عصر خود دانشمند ترين، فقيهترين، عابدترين، بردبارترين مردم بود. اخلاق ايشان از همه نيکو تر و صدقه اش از همه بيشتر و نسبت به فقراء مهربانتر و نسبت به مسلمانان از همه خيرخواه‌تر بودند.(عبداللهي، 1381: 12)

2-2-2- عبادت و بندگي
زهد و عبادت، پديده اي است که بخش وسيعي از سيره حضرت را فراگرفته است تا آنجا که از ميان لقب هاي امام سجاد(ع)، زين العابدين و سيد الساجدين شهرت و آوازه بيشتري دارد که اين امر حاکي از عبادات فراوان حضرت و نيز نشان دهنده مرتبهاي از کمال نفس و درجهاي از ايمان و تقوي و اخلاص ايشان است. از عبادات حضرت روايات زيادي نقل شده است که در زير به برخي از آنها اشاره مي شود:
محمد بن الحسين از عبدالله بن محمد قرشي روايت کرده: هرگاه امام سجاد (ع) وضو مي‌گرفت، رنگش زرد مي‌شد. وقتي از احوال ايشان جويا شدند، فرمود: هيچ مي‌دانيد آنکس که من آماده ايستادن در برابرش مي‌شوم، چه کسي است؟ (مفيد، 1346 ه : 143، ج2) همچنين درباره عبادت عميق و خالصانه امام سجاد(ع)اين گونه نقل شده است:روزي طفلي از ايشان در چاه افتاد و او در نماز بود، چون از نماز فارغ شد، فرمود: من متوجه نشدم؛ چه با پروردگار بزرگ به مناجات مشغول بودم. (شهيدي، 1365: 142) امام سجاد (ع) در ميدان عبادت و بندگي، گوي سبقت را از تمام همگنان ربود تا آنجا که همه معترف اند، ايشان زينت عبادت کنندگان است و آنقدر به پيشگاه خداوند پيشاني بر خاک ساييد که همه مواضع سجدهاش پينه بست؛ لذا ايشان را “ذوالثفنات: پيشاني پينه بسته، ناميدند”. (رنجبر، 1380: 44)
عمر بن شمر از جابر جعفي از امام باقر(ع) روايت مي‌کند که آن حضرت فرمود: امام سجاد(ع) در هر شبانه روز، هزار رکعت نماز مي‌خواند و هنگام نماز چنان از خود بيخود مي‌شد که باد او را همانند خوشه گندم به اين سو و آن سو مي‌برد. (مفيد، 1346ه: 143، ج2)
اين روايت، کثرت عبادات امام (ع) را نشان مي دهد. در واقع حضرت، سرور عبادت کنندگان به شمار مي روند، در اين زمينه آورده اند: روز قيامت ندا مي‌دهند سيد عابدان زمان خود برخيزد، درآن گاه امام سجاد(ع) خواهد برخاست، نافله‌هايي که در روز از ايشان فوت شده بود، در شب قضا مي‌کرد و مي‌فرمود: فرزندانم اين نماز بر شما واجب نيست ؛ولي دوست دارم شما بر کار خير عادت کنيد و آن را ادامه دهيد. (شهيدي، 1365: 141) همچنين کلام زير عبادت فراوان حضرت را تاکيد مي کند:
عبدالرزاق از زهري نقل کرده که درباره کثرت عبادت حضرت گفت: من کسي از خاندان پيغمبر(ص) برتر از علي بن الحسين(ع) نديدم. (مفيد، 1346ه: 145، ج2)

2-2-3- مقام علمي امام سجاد (ع)
“يرفع اللهُ الذين آمنوا مِنکُم و الَذِينَ اوتوا العلِمَ درجات”
(خدا از شما آنان را که ايمان آورده‌اند بالا مي‌برد و آنان که دانش داده شده‌اند، پايه‌هاي بالاتر دارند).(المجادله: آيه 11). قطعاً امام سجاد (ع) مصداق اين آيه از قرآن کريم اند از آنجايي که عالم ترين فرد زمان خود بودند و عالمان و معاصران حضرت روايات بي شماري از علوم ايشان نقل کرده‌اند. چنان که آورده اند: در شام هنگامي که يزيد با خطبه خواندن امام(ع) مخالفت کرد، بعضي از اطرافيان گفتند : اين جوان نيکو سخن نخواهد گفت، يزيد جواب داد: او از خانوادهاي است که علم را با شير مادر نوشيده‌اند. (رنجبر، 1380: 48) حضرت گنجينهاي سرشار از همه رشته‌هاي علوم الهي بود. سخنگو و مفسر زنده آيات قرآن بود ؛از اين رو وجود امام(ع) براي دشمنان از هزاران شمشير بران، ترسناک تر بود؛ زيرا بقاي اسلام به بقاي انديشه‌ها و ارزش‌هايش بستگي داشت. حضرت به وسيله نشر عقايد و انديشه وعلوم به جهاد با دشمنان مي پرداختند به همين دليل گفته اند: جهاد با سخن کاملترين و بهترين شيوه است؛ زيرا پيامبر(ص) در حديثي مي‌فرمايند: بهترين جهاد، بيان سخني حق، در برابر فرمانرواي ستمگر است. (حسيني جلالي، 1382: 54)
در زمينه تقدم علمي امام سجاد(ع) چنين نقل شده : درباره شخصيت امام علي بن حسين(ع)؛ شيعي، معتزلي، خارجي، عامه و خاصه همه يکسان مي‌انديشند و در برتري و تقدم علمي او بر ديگران، هيچ کدام ترديدي به خود راه نمي‌دهند. (رنجبر، 1380: 49) مفيد نيز درباره مقام علمي امام سجاد(ع) مي نويسد: فقهاي عامه از علم او داستان‌ها نوشته‌اند که بي شمارند. امام (ع) که فقيه ترين مردم مدينه بود، به خبر واحد عمل مي‌کرد. از او موعظه‌ها و دعاها ضبط کرده‌اند که ميان علماء مشهور است. (مفيد، 1346ه : 153، ج2) روايت زير بيانگر علاقه شديد حضرت به علم و عالم است:
حضرت همواره به دنبال علم و اهل علم مي‌رفت و به آن ها احترام مي‌گذاشت و مي‌فرمود: علم هر کجا که باشد، بايد آن را دنبال کرد. (شهيدي، 1365: 157) امام (ع) در خاندان وحي و رسالت پرورش يافت. علم را از خزانه پروردگار و بلاغت را از جدش علي (ع) به ارث برده بود که اين امر، با نگاهي به صحيفه سجاديه نمايان مي‌شود. در فضايل امام سجاد (ع) سخن و روايت بسيار است و فقهاي اهل سنت آنقدر از علوم حضرت روايت کرده‌اند که به شماره نيايد و مواعظ و دعا‌ها و سخناني که در فضيلت قرآن، حلال و حرام، جنگ‌ها و… . از ايشان رسيده، ميان دانشمندان مشهور است و شيعيان نيز معجزات زيادي از حضرت روايت کرده‌اند.
2-3- اوضاع سياسي و اجتماعي دوران امام سجاد (ع)
در دوران زندگاني امام سجاد (ع) وحشت واختناق بر جامعه حکم فرما بود به طوري که مردم حق اعتراض به حکومت را نداشتند. از عصر حاکميت معاويه به بعد، به تدريج راه خرده گيري بر خلفاء بسته شد و معترضان به گفتار و کردار خلفاء، مورد باز جويي و تهديد و مرگ قرار مي‌گرفتند. چنانچه “حُجربن عدي و ياران او که ناسزا گفتن به علي (ع) را روا نشمردند، به قتل رسيدند و هر اندازه از تعداد مهاجران و انصار کاسته مي‌شد، نشانه‌هاي ضعف در اجراي احکام الهي آشکارتر مي‌گرديد “(شهيدي، 1363: 161) از اين رو ضعف شديد در اجراي احکام الهي نمايان شد.
در اين اوضاع نا بسامان، امام سجاد (ع) شديداً توسط حکومت تحت نظارت قرار داشت. در اين زمينه چنين نقل شده است: دستگاه عبدالملک که بيشترين دوران امامت سي و چند ساله ي امام سجاد(ع) را، اين حکومت گرفته بود، کمال اشراف و نظارت را بر زندگي امام (ع) داشت و جاسوساني را گماشته بود که وضع زندگي امام(ع) و حتي مسايل خصوصي را به او گزارش دهند. (خامنهاي، 1361: 27) بني اميه نيز چنين رفتاري را نسبت به امام (ع) داشتند، رفتار آنها نسبت به امام سجاد(ع) دو جنبه داشت؛ “از سويي ظاهراّ ايشان را تکريم مي‌کردند ؛ تا از خشم مردم نسبت به خود بکاهند و از طرف ديگر از بيان مطالب و ملاقات و گفتگوي امام(ع) با امت مي‌ترسيدند و ايشان را شديداّ مورد مراقبت قرار مي‌دادند؛ اما با اين وجود، علاقه مندان از طرق مختلف، از کمالات و علم وايمان امام (ع) بهره مند مي‌شدند”. (غفوري، 1396: 3تا6) فساد و آلودگي در اين دوران رواج زيادي يافت، به طوري که مجالس بزم و آواز خواني بر پا مي شد و مردم آشکارا به شراب خواري مي پرداختند. در وصف آن چنين آمده است: امويان با هدف خاموش کردن آتش انقلاب اسلامي در دل‌هاي مردم به ترويج فحشاء، منکر، گناه، ستمگري، ميگساري، خيانت پرداختند تا آنجا که مدينه پاک پيامبر را به مرکز فساد مبدل کردند. (حسيني جلالي، 1382: 181)
قاضي ابو يوسف به بعضي از اهالي مدينه مي‌گفت: اي مردم مدينه، وضع شما با اين آوازه خواني‌ها شگفتانگيز است؛ زيرا هيچ شخص شريف و پست، محترم و غير محترم از آن ابايي ندارد. (ابن عبدربه، 1999: 14، ج6) و نيز مسعودي درباره آن مي‌نويسد: “فساد و آلودگي يزيد به اطرافيان و عمال وي نيز سرايت کرد، در زمان او ساز و آواز در مکه و مدينه آشکار گرديد و مجالس بزم بر پا شد و مردم آشکارا به شراب خواري پرداختند”. (مسعودي، 1404ه : 67، ج3) اين روايت حاکي از رواج فساد در دستگاه يزيد است.
جاي تأسف است که مدينه پيامبر در دوران امويان به مرکز بي بند و باري مبدل گشته، حال آنکه انتظار مرکزيت فرهنگ ديني از آن مي‌رود؛ اما امويان مرکزيت ديني و سياسي را از مدينه گرفتند.(حسيني جلالي، 1382: 181). اين امر نيز بر رواج بي بندوباري در زمان حضرت اشاره دارد.
نظر مردم در اين اوضاع و شرايط نسبت به ائمه و مخصوصاً امام سجاد(ع) اين گونه است:
ابو عمر النهدي مي‌گويد: شنيدم علي بن حسين (ع) مي‌فرمود: در مکه و مدينه 20 نفر وجود ندارند که ما را دوست داشته باشند و نيز سفيان الثوري از عمر بن مرة و از ابيالبحتري روايت مي‌کند: فردي امام علي بن حسين (ع) را روبرويش مدح کرد در حالي که نسبت به او کينه داشت. امام (ع) فرمود: من از آنچه مي‌گويي پايينتر و از آنچه در دل داري، بالاتر هستم. (ابن ابي الحديد، 1959: 104، ج4)
علاوه بر اين، در دوران زندگاني امام سجاد (ع) وحشت واختناق بر جامعه حکم فرما بود. آن چنان که در کتاب تاريخ تحليلي اسلام در وصف آن آمده است:”نسلي که در دوره امويان روي کار آمدند، نه از اسلام دوره رسول اکرم(ص) آگاهي داشت، نه سخت گيري زمامداران بعد از او را ديده بود. چنين نسلي در روزگار آشوب پرورش يافت و از اسلام حقيقي بر کنار ماند”. (شهيدي، 1363: 162)
امام باقر(ع) در روايتي، در باره اختناق حاکم بر اين دوران و برخورد سخت با شيعيان مي‌فرمايند:
در اين دوره حَجاج، شيعيان را با بدترين وضع مي‌کشت و با کم ترين سوء ظن و تهمت دستگير مي‌کرد و اگر به او مي‌گفتند که فلان کس زنديق يا کافر است، در نظر او بهتر از آن بود که بگويند: فلاني شيعه علي(ع) است. (ابن ابي الحديد، 1959: 44، ج11)
عملکرد يزيد در فاجعه عاشورا به آشفتگي و نابساماني بيشتر اوضاع دامن زد. وي با شتاب و سخت‌گيري در بيعت گرفتن از امام حسين (ع) فاجعه‌ي دلخراش محرم 61 هجري را به وجود آورد و زشت تر از اين عمل، اسير کردن خاندان پيامبر(ص) و بردن آنان به کوفه و سپس شام بود که نابخردي او را نمايان مي‌کرد. در چنين شرايطي امام سجاد (ع) امامت و رهبري شيعيان را عهده‌دار شد. عصري که مصادف با يکي از تاريک ترين دوره‌هاي حکومت در تاريخ اسلام بود. (رنجبر، 1380: 59)
زمامداري يزيد فصل تازهاي در تاريخ سياسي اسلام گشود. يزيد جواني بود که از تربيت ديني بهره‌اي نداشت چنان که نقل شده: يزيد نه تربيت ديني داشت و نه تدبير و دورانديشي و اطرافيان او نيز سود خود را مي‌خواستند، نه بقاي يزيد را. (شهيدي، 1363: 169)
يزيد حتي ظاهر اسلام را هم رعايت نمي‌کرد و از شراب خوارگي و قمار در مقابل مردم باکي نداشت. يزيد دنباله رو معاويه و حتي در خوار شمردن آيين دين، گستاختر از او بود. (همان: 165)
هرچند قبل از اين دوره نيز ارزش‌هاي ديني مورد انحراف و تحريف قرار گرفته بود؛اما در عصر امام سجاد(ع)، حاکمان جامعه به صورت آشکار به مقدسات اسلام توهين مي‌کردند و اصول اسلامي را زير پا مي‌گذاشتند و هيچ کس جرأت اعتراض نداشت.
در چنين شرايطي، امام سجاد(ع) به عنوان فقيه و محدث به بيان فتوا و نقل احاديث رسول خدا(ص) مي‌پرداختند از اين رو مردم شيعه و سني به ايشان رجوع مي‌کردند ؛ ولي شيعيان در عرصه تبليغ و فعاليت سياسي از سوي بني مروان به شدت تحت کنترل بودند. (رنجبر، 1380: 70)

2-3-1- رفتار امام سجاد (ع) با جنبش حرّه
واقعه حرّه
از جمله حوادث مهمي که در دوران امام سجاد(ع) به وقوع پيوست، واقعه حره است که وحشت و اختناق حاکم بر جامعه را نمايان مي سازد. اين حادثه شوم در سال شصت و دوم هجرت رخ داد. “اين حادثه اسفناک برگ سياهي است که امويان بر دفتر کار خود افزودند. يزيد که خود را جانشين پيامبر مي‌داند، اجازه مي‌دهد، شهر پيامبر مرکز حکومت اسلام براي مدت 3روز در اختيار لشکريان ديو سيرت قرار گيرد”. (شهيدي، 1365: 87) مردم مدينه به رهبري عبدالله بن حنظله، عليه بنياميه شورش کردند و فرماندار بني اميه را بيرون کردند. يزيد شورش مردم را به شدت سرکوب کرد. ” وي چند تن از خون خواران نامي چون: حجاج بن يوسف را با مسلم بن عقبه، همراه کرد”. (مفيد، 1346ه : 152، ج2)
در واقع يزيد به منظور سرکوب شورش مردم در مدينه که به وي معترض بودند و او را فردي فاسق و سگ باز و شراب خوار مي‌دانستند، لشکري فراهم ساخت و مسلم بن عقبه را امير آن لشکر کرد. سپاهيان شام تا 3روز مردم مدينه را قتل عام کردند و از هيچ کار زشتي باز نايستادند و بسياري از مردان دين دار و پارسا کشته شدند. (شهيدي، 1363: 170) مسلم امير لشکر شام آن چنان در کشتار و ظلم زياده روي کرد که پس از اين واقعه شوم به ” مسرف ملقب شد و به او مُسرف بن عقبه مي‌گفتند”.(خامنه اي، 1361: 23) در اين مدت لشکريان شام از هيچ کار زشتي ابا نکردند و مدينه را مباح ساختند، آن ها مانند قصاب به جان مردم افتادند و مردم بي گناه را قتل عام کردند ” تا جايي که خون مردم بيگناه همه جا را فرا گرفت و بسياري از مهاجرين و انصار و اهل بدر کشته شدند”. (ابن ابي الحديد، 1959: 259، ج3) اين روايت به خوبي زشتي کار آنان را ترسيم مي کند. امام سجاد(ع) در اين حادثه به سلامت ماند. در کتاب تاريخ تحليلي دليل آن چنين ذکر شده است: امام علي بن حسين (ع) در اين حادثه به سلامت ماند؛ زيرا از يک طرف در شورش دخالتي نداشت و از سوي ديگر، هنگامي که مروان بن حکم (عامل مدينه) نزد او رفت و براي خانواده اش از او پناه خواست، امام(ع) خواهش او را با بزرگواري پذيرفت و آنان را به ينبع فرستاد. (شهيدي، 1363: 170 و171)
برخي چنين نقل کرده‌اند : ” وقتي مسرف بن عقبه به مدينه آمد، کسي را نزد امام سجاد (ع) فرستاد. آن حضرت نزد او آمد، چون او را ديد نزد خود نشانده و نسبت به او اکرام کرد و گفت: يزيد به من سفارش کرده به تو نيکي کنم و تو را از ديگران امتياز دهم و مسرف به همنشينانش گفت:اين مرد خيري است که شري در او نيست، با آن منزلت نزديکي که از رسول خدا دارد”. (مفيد، 1346ه : 153، ج2)
امام سجاد (ع)در اين شرايط موضع يک منجي را فرا پيش گرفت و درباره اين واقعه فرموده است :
واقعه حرّه، جنبشي است که از اصلي ناسازگار با موضع اسلامي نشأت گرفته است؛ زيرا به وجود آورندگان اين واقعه حق امام(ع) را نمي‌شناختند وآنان مدينه را به عنوان جايگاه اين حرکت برگزيدند و آن را مورد تاخت و تاز سپاه ملحد شامي قرار دادند تا حرمتش را از بين ببرند و به مقدسات آن توهين کنند. امام سجاد (ع) موضع يک منجي را فرا پيش گرفت تا مدينه سرکوب شده و ساکنان آن را که سپاه اموي تمام محرمات آن را مباح اعلان کرده بود، نجات دهد. (حسيني جلالي، 1382: 268)

2-4- شهادت امام سجاد (ع)
در سال شهادت امام سجاد (ع) نيز همچون سال ولادت او اختلاف است؛اما بيشتر محدثان و تاريخ‌نويسان شهادت حضرت را به سال94 هجري نوشته‌اند، ازجمله: ” بلاذري در انساب الاشراف، ابن قتيبه در المعارف، زبيري در نسب قريش، سال 94 هجري را سنة الفقهاء گفته‌اند؛ زيرا



قیمت: تومان


پاسخ دهید