واحد رشت
گروه جغرافياي سياسي
پايان نامه
پايان نامه جهت اخذ درجه کارشناسي ارشد
رشته جغرافياي سياسي
عنوان:
نقش و ارزيابي مرزهاي شرقي بر توسعه و امنيت ملي ايران
استاد راهنما:
جناب دکتر عليرضا محرابي
نگارش:
محسن گودرزوندچگيني
شهريور 1393
تقديم به مهرباناني كه:
درك لذت دانستن، جسارت خواستن، باور بخشيدن، عظمت رسيدن و تمام تجربههاي زيباي زندگيم، مديون آنهاست.

تقديم به خانواده عزيزم
قدرداني:
پس از شكر و سپاس خداي منان، اكنون كه با الطاف ايزد رحمان نگارش اين تحقيق به پايان رسيده است شايسته است كه از تمام كساني كه مرا در نگارش اين تحقيق همراهي كردند، تقدير و تشكر نمايم.
فهرست مطالب
عنوانصفحه
Contents
چکيده :1
مقدمه2
فصل اول: كليات تحقيق
1-1-طرح مسئله4
1-2-اهميت و ضرورت تحقيق5
1-3-پرسش اصلي تحقيق7
1-4-فرضيه هاي تحقيق7
1-5-روش تحقيق8
1-6-زمان اجراي تحقيق8
1-7-پيشينه تحقيق8
1-8-واژه ها و مفاهيم10
1-8-1-مرز10
1-8-2- مرزهاي شرقي11
1-8-3- توسعه11
1-8-4- امنيت ملي12
فصل دوم: مباني تئوري (نظري)
2-1-مقدمه15
2-2-مبناي نظريه امنيت ملي15
2-3-عوامل تهديد كننده امنيت ملي16
2-4-ويژگي‌ها و مختصات نظريه مجموعه امنيتي16
2-5- مفهوم امنيت در قرن بيست و يکم17
2-6- تاثير تغيير سيستمي بر امنيت ملي18
2-7- مولفه‌هاي جديد امنيت19
2-8- سياست نگاه به شرق20
2-9- نظريه هاي امنيت22
2-9-1-نظريه شومان22
2-9-2-نظريه ايده آليستها22
2-9-3-نظريه هارولد براون23
2-9-4- نظريه جورج آ. كازور23
2-10-اظهار نظر هايي در مورد مرزو مرزهاي شرقي ايران24
2-10-1- نظريه دکتر بهرام اميراحمديان24
2-10-2- نظريه هارولد براون24
2-10-4- باگز و هارتشون25
2-10-5- نظريه پيتر تيلور25
2-10-6-نظريه ماريتن گلاسنر25
2-11-نظريه اسلامي امنيت26
2-11-1- استقرار و استمرار صلح و امنيت در جامعه بين‌المللي، اقتضاي نفي روحيه “برتري خواهي”26
2-11-2- استقرار و استمرار صلح و امنيت در جامعه بين‌المللي، نفي “استثناگرايي”26
2-12-ايده دولت ورشکسته26
2-13-اجلاس جهاني امن تر:27
2-14- نظريه دکتر محمود واعظي:28
2-15-دکترمحمدباقرقاليباف:28
2-16-نظر يه هلال طلايي :29
2-17- سرهنگ مک گرگور29
2-18- لرد کرزن29
فصل سوم: محيط شناسي شرقي شهرهاي همجوار
3-1-مقدمه32
3-2-موقعيت مرزهاي شرقي ايران32
3-2-1-منطقه مرزي زابل33
3-2-1-1- موقعيت جغرافيايي33
3-2-1-2- فضا و شکل33
3-2-1-3- وسعت34
3-2-2-ويژگيهاي طبيعي35
3-2-2-1- منابع تامين آب و حوزه آبريز و شبکه رودخانه ها35
3-2-2-2- اقليم35
3-2-3- ويژگيهاي انساني35
3-2-4-ويژگيهاي اقتصادي36
3-2-4-1-اقتصاد کشاورزي و منابع طبيعي و دامپروري37
3-2-4-2-امور زير بنايي38
3-2-5- ويژگيهاي سياسي40
3-2-6- ويزگيهاي فرهنگي و اجتماعي42
3-2-7- ويژگيهاي نظامي و امنيتي44
3-3- شهرستان مرزي خواف45
3-3-1-موقعيت جغرافيايي شهرستان خواف46
3-3-2-تقسيمات سياسي اداري51
3-3-3-سابقه ي تاريخي51
3-3-4-ويژگيهاي طبيعي51
3-3-5-موقعيت اقليمي :53
3-3-6-ويژگيهاي انساني54
3-3-7-ويژگيهاي اقتصادي55
3-3-7-1-کشاورزي :55
3-3-7-2-باغداري :56
3-3-7-3-دامداري :56
3-3-7-4-صنعت:57
3-3-8-گسلهاي مهم و اساسي منطقه :58
3-3-9-هواشناسي و شرايط اقليم (کليماتولوژي)59
3-4-شهرستان مرزي تايباد59
3-4-1-موقعيت جغرافيايي59
3-4-2- فضا و شکل60
3-4-3-وسعت61
3-4-4-ويژگيهاي طبيعي تايباد62
3-4-4-1-اقليم و آب و هوا63
3-4-5-ويژگيهاي انساني تايباد63
3-4-5-1-ساختار سني وجنسي جمعيت65
3-4-6-ويزگيهاي اقتصادي تايباد67
3-4-6-1-پتانسيل هاي اقتصادي شهرستان68
3-4-7-ويژگيهاي سياسي تايباد69
3-4-8-ويزگيهاي اجتماعي-فرهنگي تايباد69
3-5-توپوگرافي مناطق مرزي شرق:72
3-6- مرزهاي ايران و پاكستان72
3-6-1- نقاط حساس و آسيب پذير مرزهاي ايران و پاکستان73
3-6-3- منطقه مرزي تايباد:74
3-6-4- منطقه مرزي کزيک :75
3-6-5-زابل :76
3-6-6- ميرجاوه:77
3-6-6-1-بازارچه مرزي ميرجاوه :78
3-6-7- روستاي مليك79
3-6-7-1-بازارچه مرزي مليك :80
3-6-8-سراوان :81
3-6-8-بازارچه مرزي كوهك :82
3-7-پايانه هاي مرزي ايران83
فصل چهارم: يافته هاي تحقيق- امنيت مرزهاي شرقي
4-1-مقدمه85
4-2- تهديدات مرزها :85
4-2-?-تهديد سياسي مثل اعمال فشارهاي سياسي،بايکوت و احضار نماينده86
4-2-?-تهديد اقتصادي مثل تحريم اقتصادي يا قاچاق کالا86
4-2-?-تهديد نظامي مثل تشکيل پيمان هاي نظامي،قاچاق سلاح، آموزش و تحريک عناصر مسلح86
4-2-?-تهديد فرهنگي مثل ورود اقلام ضد فرهنگي86
4-2-6-حضور اتباع بيگانه افاغنه و پاکستاني،هندي و بنگلادشي87
4-2-7-ترانزيت موادمخدر87
4-2-8-حضور نيروهاي فرامنطقه اي:87
4-2-9-وفور سلاح غيرمجاز و مهمات:87
4-2-10-گسترش تکدي گري:87
4-2-11-تامين اشرار و گروههاي مخالف ايراني:87
4-3-ژئوپليتيک مرزهاي ايران و پاکستان87
4-4-ژئوپليتيك مرزهاي ايران با افغانستان:88
4-4-1-نقاط حساس وآسيب پذير مرز ايران و افغانستان89
4-5-خصوصيات وويژگيهاي مناطق مرزي جمهوري اسلامي ايران89
4-6- تهديدات ژئوپليتيكي مرزهاي شرقي جمهوري اسلامي ايران90
4-7-مهاجرت هاي غيرقانوني در شهرهاي مرزي92
4-8-گروگانگيري پرسنل مرزباني92
4-9-تأثير پيوندهاي قومي – مذهبي مثلث طلايي بر استان‌هاي مجاور شرقي جمهوري اسلامي ايران93
4-9-1-استان‌هاي مجاور مرزهاي شرقي جمهوري اسلامي ايران93
4-9-2- ايده دولت ورشکسته93
4-9-3-مثلث طلايي93
4-9-4-تهديد عليه امنيت داخلي و حاكميت ملي94
4-9-5-اقدامات عريان جدايي‌طلبانه قومي در استان‌هاي مجاور شرقي95
4-9-6- عامل تروريسم95
4-9-7- نقش تروريسم در اجراي طرح بلوچستان بزرگ آمريکا95
4-10- تهديدات ناشي از بي‏‏ثباتي افغانستان96
4-10-1- ترانزيت مواد مخدر96
4-10-2-تقابل منافع اقتصادي با رقبا97
4-10-3-تقابل منافع سياسي با رقبا97
4-10-4-پايگاه‏‏هاي آمريکا در منطقه98
4-10-5-تجزيه افغانستان98
4-10-6- طالبانيسم98
4-10-7-ايران‏‏ستيزي99
4-11-نتيجه گيري99
فصل پنجم: نتيجه گيري و پيشنهادها
5-ارزيابي فرضيه ها102
5-1-فرضيه اول.102
5-2-فرضيه دوم.104
5-3-فرضيه سوم:105
5-4-فرضيه چهارم106
5-5-نتيجه گيري107
5-6- پيشنهادها109
فهرست منابع و ماخذ112
پيوست ها117
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول3-1 تقسيمات شهري زابل33
جدول3-2-درصد ويژگيهاي جمعيتي زابل35
جدول 3-3- جمعيت شهري و روستايي زابل36
جدول 3-4- ميزان شاغلين زابل36
جدول3-5-سطح اراضي زيرکشت37
جدول 3-6 تعداد صنايع موجود شهر مرزي زابل38
جدول3-7-درصد عمران شهري38
جدول 3-8- درصد عمران روستايي39
جدول 3-9-راه و ترابري زابل40
جدول3-10-ميزان سواد شهرستان زابل42
جدول 3-11-آموزش و پرورش زابل42
جدول3-12-آموزش عالي زابل43
جدول 3-13-بهداشت و درمان زابل44
جدول 3-14-طول و عرض جغرافيايي بخشها در سال 138746
جدول3-15- تعداد بخش ، شهر و دهستان براساس تقسيمات كشوري47
جدول3-16- مشخصات عمومي بخشها براساس تقسيمات كشوري در سال 138747
جدول3-17- تقسيمات كشوري در محدوده شهرستان : 138749
جدول 3-18- فاصله مرکز بخشهاي شهرستان با مركز شهرستان و مركز استان : 1387 (كيلومتر)50
جدول 3-19-مساحت شهرستان برحسب وضعيت اراضي : 138750
جدول3-20- مشخصات ايستگاههاي هواشناسي : 138753
جدول3-21 -تحولات جمعيت شهر تايباد65
جدول3-23 – بخش هاي مختلف اقتصادي تايباد68
جدول 3-22 : تحولات شاخص نسبت جنسي66
جدول 3-24- رودهاي مرزي مشترك ايران با همسايگان73
فهرست نقشه ها
عنوانصفحه
نقشه 3-1- فضا و شکل کلي شهرستان مرزي زابل34
نقشه 3-2- تقسيمات سياسي شهرستان زابل41
نقشه 3-3- نقشه جغرافيايي شهرستان مرزي خواف45
نقشه 3-4-موقعيت شهرستان خواف48
نقشه 3-5- موقعيت جغرافيايي شهرستان تايباد60
نقشه3-6 – فضا و شکل شهرستان تايباد61
نقشه 3-7-موقعيت شهر تايباد در شهرستان، استان و كشور62
نقشه3-8- منطقه مرزي تايباد، منبع فرماندهي پليس مرزي ناجا75
نقشه3-9- منطقه مرزي كزيك، منبع فرماندهي پليس مرزي ناجا75
نقشه 3-10- منطقه سيستان- شهرستان زابل. منابع: http://aftab.ir76
نقشه3-11- تقسيمات كشوري شهرستان زاهدان به تفكيك بخش و دهستان79
نقشه3-12- منطقه مرزي مليك، منبع فرماندهي پليس مرزي ناجا80
نقشه 3-13- منطقه مرزي سراوان، منبع فرماندهي پليس مرزي ناجا81
نقشه 4-1- مرزهاي شرقي ايران92
چکيده :
سياست خارجي ايران در سه قرن اخير بر روي مرزهاي غربي کشور بود ، اما عملاً اين کشور از سوي مرزهاي شرقي خود دچار صدمات مهمي شده است، به ويژه پس از تقسيم شبه قاره به سه کشور مستقل در سال 1947 و وقوع اختلافات مرزي ميان هند و پاکستان از يک سو و پاکستان و افغانستان از سوي ديگر و نيز وقوع کودتاي کمونيستي در افغانستان در سال 1979، ايران همواره با معضلات امنيتي در مرزهاي شرقي خود مواجه بوده است. اثرات منفي ناشي از بروز تنش‌ها و بي‌ثباتي‌ها در ميان کشورهاي شرقي، همواره بر ايران مترتب شده است و نگراني‌هاي امنيتي در شرق را به يکي از معضلات اصلي ايران مبدل ساخته است. چراکه مرزهاي شرقي ايران که بسيار طولاني هستند با موضوعاتي از قيبيل مواد مخدر، ژئوپليتيك آب، محل گذر خط لوله صلح گاز، مسائل قومي و مذهبي و حضور کشورهاي بيگانه دست به گريبانند. ايران از سمت شرق با دو کشور افغانستان و پاکستان هم‌مرز است؛ کشورهايي که به دليل دوره‌هاي طولاني تنش و بي‌ثباتي، نقش زيادي در ايجاد ناامني در مناطق همجوار خود از جمله ايران دارند. از اين‌رو نوشتار حاضر کوشيده تا ريشه‌هاي ناامني در مرزهاي شرقي ايران را مورد نقد و بررسي قرار دهدچرا که امنيت مرزهاي شرقي تاثير به سزايي در ژئوپليتيك ج.ا.ا .داشته است. امنيت مرزها پشتوانه اي محکم براي امنيت با ابعاد متنوعش در داخل کشور است و هر گونه ناامني در مرز قادر است در سياست هاي اقتصادي و فرهنگي و سياسي و اجتماعي و نظامي داخل کشور اخلال ايجاد کند.
كليد واژه: امنيت داخلي – ژئوپليتيك-مرزهاي شرقي – افغانستان-پاکستان
مقدمه
جمهوري اسلامي ايران با 1648195کيلومتر مربع وسعت ،حدود کره زمين وخشکي هاي زمين و در دسته بندي پاندز 1 ايران جزء کشورهاي خيلي بزرگ محسوب مي شود . وسعت زياد احتمال تبديل شدن به قدرت فرامنطقه اي و جهاني را بالا مي برد به علاوه در امور دفاعي نقش دارد و معمولا هر مقدار کشور وسيع تر باشد منابع معدني و طبيعي بيشتري دارد و کشور ايران از لحاظ موقعيت استراتژيک با دارا بودن معادن غني نفت و گاز و قرار گرفتن در سراسر شمال تنگه خليج فارس و قرار داشتن بين کشورهاي شمالي و منطقه خليج فارس و بين قاره هاي آسيا و اروپا و اينکه امن ترين و کوتاهترين مسير براي ارتباط دادن بين مناطق است از موقعيت استراتژيکي بسيار بالايي برخوردار مي باشد و مرزهاي کشور بالطبع از اهميت ويژه اي برخوردار است چرا که کشور ايران با 15 کشور مستقل مرز مشترک خشکي و آبي دارد طول مرزهاي ايران بالغ بر8731 کيلومتر مربع است که حدود 6031 کيلومتر از خط مرزي را رودخانه ها، مرداب ها و با تلاق، جنگل ها، استپ ها، کويرها، کوهپايه ها و کوهستان ها که در شمار مرزهاي خشکي محسوب مي شوند، تشکيل مي دهند و طول مرزهاي دريايي ايران در سه ساحل خليج فارس، درياي عمان و درياي مازندران نيز 2700 کيلومتر است .مرزهاي شرقي ايران که بسيار طولاني هستند با موضوعاتي از قيبيل مواد مخدر، ژئوپليتيك آب، مسائل قومي و مذهبي و حضور کشورهاي بيگانه دست به گريبانند. ايران از سمت شرق با دو کشور افغانستان و پاکستان هم‌مرز است؛ کشورهايي که به دليل دوره‌هاي طولاني تنش و بي‌ثباتي، نقش زيادي در ايجاد ناامني در مناطق همجوار خود از جمله ايران داشته و دارند.
با توجه به وضعيت ژئوپليتيکي و استراتژيکي شرق کشور و با توجه به امکانات بالقوه (طبيعي و نيروي انساني ) موجود ، چهار کانون درجه يک که درحال حاضر نيز فعالترين کانون هاي شرق کشور هستند مي بايست مورد توجه بيش از بيش و همه جانبه قرار گيرند . توسعه اين کانونها با اهداف امنيت و دفاع ملي و منافع فراملي و توسعه منطقه اي بايد بيش از پيش گسترش يابد اين کانونها که کانون هاي درجه يک شرق ناميده مي شود واز جنوب به شمال عبارتنداز ( چابهار ، زاهدان ، بيرجند، مشهد) . بيشتر مورد توجه قرار گيرد تا امنيت مرزهاي شرقي تامين گردد.چرا که موقعيت استراتژيکي و منابع غني از مهمترين عناصر جغرافيايي سياسي ايران هستند و اين امر تاکنون بازتاب خود را بر استراتژي هاي منطقه اي و جهاني قدرت هاي بزرگ به جا نهاده است.
فصل اول
كليات تحقيق
1-1-طرح مسئله:
مرزسياسي به پديده اي فضايي اطلاق مي شود که منعکس کننده ي قلمرو حاکميت يک دولت بوده و مطابق با قواعد خاص در مقابل حرکت انسان ، انتقال کالايا نشر افکار مانع ايجاد کند يا دست کم آن را محدود سازد(ميرحيدر، 1375 ،114)البته از آنجا که کنترل موثر مرزها نياز به هزينه هنگفت و سنگين ، سيستم هاي کنترل منطبق بر نوع مرز، نيروهاي سازمان يافته ويژه مرزي، تفاهم و همکاري موثر دولت هاي همسايه و حمايت سازمان هاي رسمي بين المللي دارد، در بين کشورهاي جهان تنها دولت هاي معدودي مانند اتحادجماهير شوروي سابق، اسرائيل، يوگسلاوي عهد تيتو، کوبا و چنددولت اروپايي و آمريکاي شمالي، قادر به ايجاد سيستم مديريت موثر بر اداره مرزهايشان شده اند و بسياري از کشورهاي ديگر از جمله ايران از عهده تهيه و تنظيمي مکانيزمي مناسب و کارآمد بر اداره مرزهاي کشور برنيامدند (کريمي پور، 221،1379). ايران در محيط پيراموني خود با چالش‌هاي امنيتي متعددي روبرو است که به صورت دايمي و به واسطه تحولات و روندهاي منطقه‌اي باز توليد مي‌شود. جمهوري اسلامي ايران از منظر منطقه‌اي در حوزه‌اي واقع شده است که هيچ گونه ترتيبات امنيتي پايدار و توافق شده در آن وجود ندارد. به رغم پيشرفت نظام‌هاي امنيت منطقه‌اي در سراسر جهان به ويژه بعد از پايان جنگ سرد و در چارچوب تحولات جهاني شدن، هنوز منطقه پيراموني ايران فاقد ترتيبات امنيتي نهادينه شده‌ است. تروريسم، افراط‌گرايي، تنش‌هاي قومي – مذهبي، جرايم سازمان يافته، دولت‌هاي ضعيف و مداخلات قدرت‌هاي فرامنطقه‌اي از جمله چالش‌ها و موانع امنيتي عمده‌اي است که ايران در پيرامون خود با آنها روبروست. (عسگري، 1380، 295). پس از سرنگوني طالبان توسط نيروهاي آمريکايي، اين نيروها در مناطق مختلفي از افغانستان حضور پيدا کردند و دست به احداث پايگاه‌هاي متعددي از سوي آمريکا و ناتو زدند که اين امر، براي ايران تهديد محسوب مي‌شود و ايران را در تيررس دشمنان منافع ملي اين کشور قرار مي‌دهد. با اين توصيفات کشورهاي همسايه شرقي ايران، افغانستان و پاکستان به دليل داشتن مشکلات امنيتي تهديداتي را متوجه منافع ملي ايران ساخته و هزينه‌هاي جمهوري اسلامي را در خصوص کنترل مرزها افزايش داده‌اند. علاوه بر بي‌ثباتي سياسي در افغانستان که از سال‌ها پيش معضل آوارگان افغاني، قاچاق مواد مخدر و ديگر مشکلات اجتماعي را براي ايران به وجود آورد است، در پاکستان نيز فعاليت‌هاي جريان افراطي طالبان افزايش يافته و به تقابل و درگيري با ارتش آن کشور انجاميده است. در نتيجه با گسترش نفوذ و فعاليت جريان‌هاي افراطي مانند طالبان و القاعده در منطقه از يک سو و حضور نظامي امريکا به بهانه مقابله با تروريسم در کنار مرزهاي شرقي ايران از سوي ديگر، کشور در معرض تهديدات امنيتي فزاينده‌اي قرار گرفته است. به طوري که موقعيت استراتژيک و ژئوپليتيكي ايران و ساختار طبيعي فضاي ايران برکنش متقابل افراد و گروه‌هاي اجتماعي تاثيرات متفاوتي گذاشته است. پرداختن به تهديدات از مرزهاي شرقي مسئله مهمي در ژئوپليتيك کشور است.بخصوص در شرايط فعلي با تحولاتي که در کشورهاي واقع در شرق کشور ما و آسياي ميانه حادث شده است و کل تحولاتي که در آسيا اتفاق خواهد افتاد، با نفوذ وهابيت مهاجم به کشورهاي شرق و پان ترکيسم لائيک به آسياي مرکزي، شرق و شمال شرق کشور از حساسيتهاي امنيتي ويژه اي برخوردار شده است . امنيت ملي و فراملي ما ايجاب مي کند به شرق کشور و توسعه عمومي و امنيت آن بيشتر توجه نماييم
1-2-اهميت و ضرورت تحقيق :
مرزهاي گسترده زميني ايران با افغانستان و پاکستان به انضمام مرز آبي‌اي که با کشور پاکستان داريم، گستره وسيعي را تشکيل مي‌دهد که کنترل و تأمين امنيت آن، کار مهم و مشکلي است.در عرف بين‌الملل، دو کشور هم‌مرز در تأمين مرز مشترکشان با يکديگر همکاري داشته و پايگاه‌هاي مرزي قو‌ي‌اي را سازمان‌دهي مي‌کنند اما متأسفانه اين عرف در مرز ميان ايران با دو کشور افغانستان و پاکستان، شکسته شده است. کما اينکه اين دو کشور هيچ پايگاه امنيتي مرزي قوي‌اي ندارند و به دليل عدم‌توانمندي آنها در کنترل مرزهايشان، مأموران امنيتي و مرزي ما نه تنها مشغول تأمين امنيت مرزهاي خودمان هستند بلکه ناگزير از کنترل مرزهاي پاکستان و افغانستان نيز مي‌باشند(روزنامه سرمايه تاريخ 30/4/1389). همچنين سياسي شدن هويت‌هاي قومي – مذهبي که از يک سو به جهاني شدن تکنولوژي ارتباطات و اطلاعات و از سوي ديگر به آزاد شدن گسل‌هاي لرزان قومي پس از فروپاشي اتحاد شوروي به ابزار فشاري براي برخي قدرت‌ها به ويژه ايالات متحده آمريکا مبدل شده است. ايده‌هاي قومي داراي ماهيت متبايني هستند. سياسي شدن هويت ‌ها مي‌تواند تهديدي جدي عليه تماميت ارضي و حاکميت سرزميني کشورهاي چند قومي باشد. استان‌هاي مجاور مرزهاي شرقي جمهوري اسلامي ايران دقيقاً مشرف به مثلث طلايي است (مثلث طلايي ناحيه‌اي بياباني است که دور از دسترس دولت‌هاي ايران، پاکستان و افغانستان قرار دارد. اين ناحيه به دليل اينکه محل عبور سوق‌الجيشي مواد مخدر، توليد هروئين و انبار تسليحات نظامي است به مثلث طلايي شهرت دارد). هلال طلايي شامل مناطق کوهستاني سه کشور افغانستان، پاکستان و ايران است. در سال ????، افغانستان بزرگترين توليدکننده ترياک در جهان بود و بعد از آن ميانمار، که بخشي از مثلث طلايي مي‌باشد. هلال طلائي سابقه بسيار طولاني‌تر از مثلث طلايي در توليد ترياک دارد. (کريمي پور، 1379،154).
تهديداتي چون مهاجرت‌هاي غيرقانوني، قاچاق مواد مخدر و تسليحات، جنايات سازمان يافته، ورود کالاهاي ممنوعه، ناامني نواحي مرزي و حمله به پاسگاه‌هاي مرزباني و غيره در کنار تحرکات قومي – مذهبي به ويژه پس از جنگ افغانستان امنيت مرزهاي شرقي ايران را به مخاطره انداخته است. از اين بابت نگراني جدي وجود دارد که اين گونه تحرکات قومي – مذهبي با طالبان و القاعده پيوندهايي داشته باشند و از مناسبات قومي و قبيله‌اي با بلوچ‌ها و پشتون‌هاي پاکستان و افغانستان تأثير ‌پذيرند.
ناامني‌هاي اخير در مرزهاي شرقي ايران ايجاب مي‌کند که به مسائل و تحولات اين منطقه پس از تحولات 11 سپتامبر بيشتر توجه شود.2 همانطور که مقامات ايراني نيز بارها بر آن تأکيد کرده اند امنيت افغانستان با امنيت ايران گره خورده است. امنيت در مرزهاي شرقي ما به شدت با تحولات افغانستان ارتباط پيدا مي‌کند. به همين سبب زمينه‌هاي زيادي براي همکاري‌ها در سياست خارجي ما و افغانستان موجود است. عدم توجه به اولويت‌هاي موجود در مرزهاي شرقي مي‌تواند سبب گسترش افراط گرايي و حضور طالبان شده و فضاي ما را به هم بزند و سبب گسترش القاعده و تروريسم شود. از سويي مواد مخدر مي‌تواند خود تهديد مهم ديگر باشد. وامامرزهاي ايران و پاکستان از جمله مرزهايي هستند که همواره مشکلات زيادي را براي مرزبانان، ساکنان مناطق مرزي و مسئولان ايجاد کرده‌اند. از اين‌رو، مديريت بهينه آنها براي به حداقل رساندن تهديدها و خسارت و استفاده از توان‌هاي محيطي ضروري به نظر مي‌رسد، اما براي رسيدن به اين مهم، موانع بسياري وجود دارد که شناسايي آنها کمک زيادي به مديريت بهينه مرزها خواهد کرد. نتايج بررسي نشان داده که مجموعه‌اي از عوامل سياسي، اقتصادي، تاريخي و فرهنگي به همراه ويژگي‌هاي ساختاري مرز و مناطق مرزي، مهم‌ترين موانع فراروي ايران در راستاي مديريت بهينه مرزهاي خود با پاکستان است و توسعه همه‌جانبه مناطق مرزي، تقويت کارآي نيروهاي امنيتي و مديريت ترکيبي و يکپارچه، راهکار فائق آمدن بر اين موانع است (پيشگاهي فرد،1390،141).
با اين اوصاف کشور ما در يکي از حساس‌ترين موقعيت‌هاي ژئوپليتيکي جهان قرار گرفته، به گونه‌اي که مناطق ژئوپليتيکي فعالي با کارکردهاي گسترده و پرشمار گرداگرد آن را فرا گرفته و آن را به‌صورت کانون جاذبه ديپلماسي منطقه‌اي و جهاني درآورده است. اين موقعيت نه تنها باعث تأثيرگذاري ايران بر فرآيند تحولات جهاني و منطقه‌اي مي‌شود بلکه کارکرد مناطق پيراموني نيز مي‌تواند مسائل ايران را زير ساية خود قرار دهد. از سويي موقعيت ايران در نظام جهاني و منطقه‌اي و کنش و روابط دوسويه آن با قطبهاي قدرت جهاني و مناطق ژئوپليتيکي، پيوسته مسائل نويني مي‌آفريند که مجموعاً زمينه بسيار مناسبي را براي مطالعه عوامل پويا و متحول سياسي، با تأکيد بر واقعيت‌هاي جغرافيايي و به‌ويژه بازنمائي پديده‌هاي ژئوپليتيک آن براي بازبيني استراتژيک و تبيين شاخصهاي سياست خارجي فراهم نموده است (پيشگاه هاديان، 18،1385). در حال حاضر به علت شرايط خاصي مي توان گفت که از مرزهاي شرقي مرز ايران و افغانستان از مرزهاي ناآرام کشور است بدين صورت که به علت وضعيت طبيعي و جغرافيايي و همچنين اوضاع داخلي افغانستان ، افغانها به راحتي و به طور غيرمجاز در طول نوار مرزي تردد داشته و عده اي از آنان نيز در شهرها و روستاهاي حاشيه مرز ساکن هستند و سکونت غيرمجاز و گسترده افغانها در حاشيه مرز علاوه بر ايجاد مسائل سياسي و مشکلات فرهنگي ، بهداشتي و رفاهي در منطقه موجب بروز مشکلات ديگري نظير حمل مواد مخدر و کالاي قاچاق و سرقت و ناامني شده است. دولت جمهوري اسلامي ايران با احداث جاده هاي مرزي و پاسگاه هاي انتظاني و استقرار نيروهاي نظامي در حفظ و کنترل ورود کالاي قاچاق و مواد مخدر و فراهم آوردن امنيت فعاليتهاي چشم گيري داشته است و اين به منظور اهميت مرزهاي شرقي و تاثير آن بر ژئوپليتيك کشور مي باشد.
1-3-پرسش اصلي تحقيق:
* بي‌ثباتي و عدم وجود امنيت در همسايگان شرقي ايران موجب چه نوع تهديدهايي براي جمهوري اسلامي ايران مي‌شود؟
* تاثير مرزهاي شرقي بر ژئوپليتيك کشور ايران به چه ميزان است؟
* امنيت در مرزهاي شرقي چه تاثيري در ثبات امنيت جمهوري اسلامي ايران دارد؟
* امنيت مرزهاي شرقي چه تاثيري برژئوپليتيك ايران دارد؟
* مرزهاي شرقي ج.ا.ا.چه تهديدهايي را به دنبال داشته است؟
* مرزهاي شرقي چه تاثيري در توسعه سياسي واقتصادي و امنيت ملي ايران دارد؟
1-4-فرضيه هاي تحقيق:
1- افزايش امنيت و ثبات در همسايگان شرقي سبب کاهش تهديدات امنيتي و تأمين منافع ايران مي‌شود.
2- مجموعه‌هاي امنيتي مرزهاي شرقي ايران از حساسيت ژئوپليتيك و ژئواستراتژيک مبسوطي برخوردارند.
3- ناهمگوني و واگرايي مرزهاي شرقي ، تهديدي بر امنيت ملي جمهوري اسلامي ايران مي شود.
4- ژئوپليتيك کشورجمهوري اسلامي ايران در حوزه هاي سياسي -امنيتي -اقتصادي و فرهنگي متاثر از امنيت مرزهاي شرقي است.
1-5-روش تحقيق:
روش‌ تحقيق‌ توصيفي و تحليلي مي باشد.
1-6-زمان اجراي تحقيق:
زمان اجراي اين تحقيق از بهمن 1391 لغايت شهريور 1393 مي باشد.
1-7-پيشينه تحقيق:
در زمينه موضوع مورد بحث مقالات و بحث هاي جدي زيادي صورت گرفته است که در ذيل به برخي از آنها اشاره مي نمايم.
1-7-1-پيشگاهي‌فرد،(1390): تبيين موانع مديريت بهينه مرزهاي ج.ا.ايران و پاکستان،مرزهاي ايران و پاکستان از جمله مرزهايي هستند که همواره مشکلات زيادي را براي مرزبانان، ساکنان مناطق مرزي و مسئولان ايجاد کرده‌اند. از اين‌رو، مديريت بهينه آنها براي به حداقل رساندن تهديدها و خسارت و استفاده از توان‌هاي محيطي ضروري به نظر مي‌رسد، اما براي رسيدن به اين مهم، موانع بسياري وجود دارد که شناسايي آنها کمک زيادي به مديريت بهينه مرزها خواهد کرد. نتايج بررسي نشان داده که مجموعه‌اي از عوامل سياسي، اقتصادي، تاريخي و فرهنگي به همراه ويژگي‌هاي ساختاري مرز و مناطق مرزي، مهم‌ترين موانع فراروي ايران در راستاي مديريت بهينه مرزهاي خود با پاکستان است و توسعه همه‌جانبه مناطق مرزي، تقويت کارآيي نيروهاي امنيتي و مديريت ترکيبي و يکپارچه، راهکار فائق آمدن بر اين موانع است (پيشگاهي فرد،1390،141).
1-7-2-دبيري، محمدرضا(1390): بررسي حقوقي و تاريخي رودخانه هيرمند: افغانستان از ناحيه ضايعات آبي از طريق مرزهايش سالانه 75 ميليارد دلار متضرر مي‌شود. مرزهاي بين المللي ايران و افغانستان در بخشي از سيستان، واقع در رود هيرمنداست. اين مرز سالهاي زيادي است که مورد پذيرش دو همسايه قرار گرفته است؛ اما اختلافات زيادي بر سر چگونگي تقسيم آب هيرمند و ديگر حقوق مربوط به آن وجود دارد. اين رودخانه از کوههاي بابا در هندوکش سرچشمه گرفته و پس از طي 1100 کيلومتر به درياچه‌ هامون در سيستان مي‌ريزد. اين نوشتار به بررسي تاريخي و حقوقي اين رودخانه پرداخته است . ( http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/57/bodyview/11868/).
1-7-3-قلي‌زاده‌، غلامرضا؛(1389)، خانه ناامني کجاست؟بررسي ريشه‌هاي تهديد در مرزهاي شرقي کشور :موقعيت جغرافيايي ايران به گونه‌اي است که هميشه در دوره‌هاي گذشته در معرض تهاجم همسايگان خود بوده است. ايران به لحاظ جغرافيايي و ژئوپليتيك همواره نقش مهمي را در منطقه و حتي جهان داشته است. مسلماً مرزهاي کشور در اين راستا اهميتي دوچندان دارند. در اين ميان مرزهاي شرقي ايران که بسيار طولاني هستند با موضوعاتي از قيبيل مواد مخدر، ژئوپليتيك آب، مسائل قومي و مذهبي و حضور کشورهاي بيگانه دست به گريبانند. ايران از سمت شرق با دو کشور افغانستان و پاکستان هم‌مرز است؛ کشورهايي که به دليل دوره‌هاي طولاني تنش و بي‌ثباتي، نقش زيادي در ايجاد ناامني در مناطق همجوار خود از جمله ايران دارند. از اين‌رو نوشتار حاضر کوشيده تا ريشه‌هاي ناامني در مرزهاي شرقي ايران را مورد نقد و بررسي قرار دهد (قلي زاده،1389،65).
1-7-4-زرقاني، هادي(1387)، عوامل ژئوپليتيکي موثر بر امنيت مرزي با تاکيد بر مرز شرقي ايران و افغانستان: امنيت مرزي به معني جلوگيري از هرگونه اعمال خلاف قانون در طول مرزهاي يک کشور و قانوني کردن تردد اشخاص و حمل‌ونقل کالا و حيوانات اهلي، با رعايت ضوابط قانوني و از راه دروازه‌هاي مجاز مرزي است. زمينه و عوامل مختلفي از جمله ويژگي‌هاي طبيعي (توپوگرافي، اقليم)، انساني(بافت قومي و مذهبي مرزنشينان)، سياسي(سطح و نوع روابط سياسي دو کشور)، اقتصادي (وضعيت اقتصادي، رفاهي)، اجتماعي (سطح سواد، آگاهي و فرهنگ مرزنشينان) و غيره در بهبود و تضعيف امنيت مرز موثرند. اين نوشتار برآن است تا مهم‌ترين عواملي را که در تضعيف نقش امنيتي مرز و نفوذپذيري آن دخالت داشته با توجه به نمونه مورد مطالعه مرز شرقي (استان‌هاي خراسان با افغانستان) مورد شناسايي، بررسي و تجزيه‌وتحليل قرار دهد(زرقاني ،1387،167).
1-7-5-مجتهدزاده، پيروز(1377)، نگاهي به مرزهاي شرقي ايران: بررسي مرزهاي شرقي ايران و نقش آنها در ژئوپليتيك کشور از ديدگاه هاي مختلف مورد بررسي قرار گرفته است و نوار مرزي حاکم بر شرق کشور از شرايط خاص جغرافيايي و هم جواري با کشورهاي پاکستان و افغانستان و امنيتي مورد توجه کشور جمهوري اسلامي ايران مي باشد (مجتهدزاده، 30،1377-32).
1-7-6-رضايي ، غلامرضا(1387)،در تحقيقي با عنوان بررسي نقش واحدهاي مرزي در جلوگيري از ورود مواد مخدر به کشور در سال 1385 نتيجه مي گيرد که شناخت کامل از اوضاع جغرافيايي و اقليمي مناطق مرزي يکي از عملکردهاي اصلي در ماموريت هاي مرزباني به شمار مي رود و همين شرايط خاص جغرافيايي و هم جواري با کشور افغانستان نيز سبب شده است که کشور ايران در مسير ترانزيت مواد مخدر قرار گيرد بنابراين مطالعه و شناخت مرزهاي شرقي براي مرزبانان امري ضروري و الزامي مي باشد (عبادي نژاد، 468،1389).
1-8-واژه ها و مفاهيم:
1-8-1-مرز:
مرز به پديده اي فضايي اطلاق ميشود که منعکس کننده قلمرو حاکميت سياسي يک دولت بوده ومطابق با قواعد خاص درمقابل حرکت انسان،انتقال کالا،و…مانع ايجاد مي کند” ( آلاسديرو درايسدل3،101،1374).
مفهومي از بيرون به درون است و خط مشخصي است که جدايي را نشان مي دهد(تيلور4 ، 2000، 14).
مرزهاي سياسي مهم ترين عامل تشخيص و جدايي يک واحد سياسي از واحدهاي ديگر است و خطوط مرزي خطوطي اعتباري و قراردادي هستند که به منظور تحديد حدود يک واحد سياسي بر روي زمين مشخص مي شوند ( ميرحيدر ، 1381، 161).
مرزهاي سياسي مهمترين عامل تشخيص و جدايي يک واحد متشکل سياسي از واحد هاي ديگر است . در ضمن، وجود همين خطوط است که وحدت سياسي را در يک سرزمين که ممکن است فاقد هر گونه وحدت طبيعي يا انساني باشد ، ممکن مي سازد .خطوط مرزي، خطوطي اعتباري و قرارداد ي هستند که بمنظور تحديد حدود يک واحد سياسي بر روي زمين مشخص مي شوند. بنابراين، مرزها ازبحث هاي اصلي و مهم جغرافياي سياسي به شمار مي روند.چنانچه منظور از واحد سياسي حکومت باشد ، خطوطي که سرزمين يک حکومت را از حکومت همسايه جدا مي کند به مرزهاي بين المللي معروفند(مير حيدر ، 161،1385)
مرزهاي بين المللي ، در شکل دهي مناسبات سياسي و اقتصادي ميان حکومت ها نقش برجسته اي به عهده دارند . مرزها کنش متقابل مرزنشينان را بشدت تحت تاثير قرار مي دهند . شکوفايي و زوال شهرها و حوزه نفوذ آنها در مجاورت مرز بستگي به اين دارد که خط مرزي نقشهاي جديدي براي آنها پديد آورد يا برعکس ، حوزه طبيعي آنها را بر هم زند .
در ميان گونه هاي مختلف مرز ، مرز بين المللي به اين دليل که در آن بيش از ساير گونه ها امکان بروز اختلاف و منازعه سياسي وجود دارد از اهميت بيشتري برخوردار است (مير حيدر ،1385، 161).
1-8-2- مرزهاي شرقي:
کشور ايران از سمت شرق با کشورهاي افغانستان و پاکستان هم‌مرز است. ايران با افغانستان در طول خطي از دهانهي ذوالفقار (نقطه مرزي مشترک بين ايران و افغانستان و ترکمنستان) در شمال تا کوه ملک سياه در جنوب (نقطه مرزي با پاکستان) حد مشترک دارد. طول اين خط مرزي در حدود 945 کيلومتر است.
مرزايران و پاکستان، زماني که پاکستان ضميمهي هند و از متصرفات انگلستان محسوب مي‌شد، به دست مأموران انگليسي تحديد و به موجب پروتکلهاي 1288ق. پس از گذشتن از رودخانه ماشکيد در کنار درياي عمان درجنوب تا کوه ملک سياه (نقطه مرزي ايران و افغانستان و بلوچستان) در شمال تعيين گرديد. طول خطوط مرزي ايران و پاکستان987 کيلومتر است ( فرهنگ جغرافيائي ايران ،ج ?،135).
مرز ايران و افغانستان به طول 855 کيلومتر از ملک سياه کوه تا دهانه ذوالفقار بر روي رودخانه تجن (قسمت سفلاي رود) امتداد مي يابد. مرز ايران با افغانستان ??? تا ??? کيلومتر (که ??? کيلومتر آن با استان خراسان است.) ( فرهنگ جغرافيائي ايران ،ج ?،126).
1-8-3- توسعه:5
از نظر لغوي در زبان انگليسي، به معني بسط يافتن، درک کردن، تکامل و پيشرفت است. گرچه اين واژه از قرن هشتم هجري (?? ميلادي) براي توضيح برخي پديده‏هاي اجتماعي بکار رفته است، ليکن استفاده وسيع از اين واژه به عنوان يک چارچوب تحليلي براي درک پيشرفت جوامع انساني، به بعد از جنگ جهاني دوم و در دهه‏هاي ????-???? مربوط مي‏شود. در آن موقع، اين واژه مترادف با نوسازي، رشد، صنعتي شدن و براي تعبيرات و اصطلاحات مشابه به کار مي‏رفت.
1-8-4- امنيت ملي:
امنيت يک مفهوم چند وجهي است و به همين جهت درباره معناي آن اختلاف نظر زباني وجود دارد . تعاريف مندرج در فرهنگ هاي لغت درباره مفهوم کلي امنيت بروي امنيت احساس آزادي از ترس يا احساس ايمني که ناظر بر امنيت مادي و رواني، تاکيد دارند. بطور کلي به نظر مي رسد که امنيت يک کالاي جهاني است که همه اعضاي جامعه سعي مي کند آن را به دست بياورند (ماندل و رابرت6 ،1374 24).
امنيت ملي در گونه‌هاي بسيار مختلفي تعريف شده است و هر تعريفي در واقع به بعد تازه‌ آن پرداخته است. به صورت کلي تعريف امنيت ملي متناسب به وضع نوين جهاني عبارت است از: دست‌يابي يک ملت به امکانات و توانمندي‌ها و ابزارهايي که بتواند با تمسک به آنها از تهديدات خارجي و داخلي در امان بوده و سلطه سياسي، اقتصادي، فرهنگي و نظامي بيگانه را دفع کند، از ارزشهاي حياتي خود در صلح و جنگ دفاع نمايد از موجوديت کشور و تماميت ارضي آن حفاظت کند، سير صعودي در افزايش قدرت و توان ملي در عرصه‌هاي مختلف داشته باشد و در راه پيشبرد توده متوازن و پويا و تحکيم وحدت ملي و ارتقاي سطح مشارکت سياسي جامعه موفق باشد (مراديان 1388، 18-14).
کلمه امنيت ريشه در واژه “امن” از زبان عربي دارد و به معني در امان و آسايش بودن، مصونيت از خطر و ترس و آرامش خاطر مي باشد (آيت الله زاده شيرازي ، 139،1363).
امنيت از حيث لغوي برابر نهاد Sewvity و الامن و الامان است. در زبان فارسي به ايمن شدن “در امان بودن” و “بي‌بيمي” تعريف شده است. (معين، 1375، 345) و در گذشته به همين سياق در باره دستگاه‌هاي نظامي و انتظامي به کار برده مي‌گرديده است (معين، 1375: 355).
در تعريف امنيت 7 مي توان گفت:
“در لغت حالت فراغت از هر گونه تهديد يا حمله و يا آمادگي براي رويارويي با هر تهديد و حمله را گويند. در اصطلاح سياسي و حقوقي به صورت امنيت فردي، امنيت اجتماعي، امنيت ملي و بين المللي به کار برده مي شود. (آشوري ،1378، 38).
امنيت به معني حراست از يک فرد، جامعه، ملت و يک کشور در برابر تهديدهاي خارجي است و نقطه مقابل “تهديد” به شمار مي رود، هر کشوري که بتواند تهديدهاي بالقوه و بالفعل را از ميان بردارد، به آسايش و امنيت رسيده است. “واژه ي امنيت، ابتدا در ادبيات سياسي آمريکا شديداً متداول شد. بعد از تغييرات مهمي که پس از جنگ جهاني دوم در سياست بين الملل پديد آمد، باعث شد تا اين مفهوم نيز هر چه بيشتر کارآيي پيدا کند.براي بررسي بيشتر مراجعه شود به:(لفلر8، ،246،1984)9.
“والترليپمن10” محقق و نويسنده آمريکايي، نخستين کسي است که مفهوم امنيت ملي را به روشني تعريف کرد: “يک ملت وقتي داراي امنيت است که در صورت اجتناب از جنگ بتواند ارزش هاي اساسي خود را حفظ کند و در صورت اقدام به جنگ، بتواند آن را به پيش ببرد نکته اي که در اينجا لازم به يادآوري است، مفهوم امنيت مي باشد. “آنچه که امروز در مباحث سياسي، خصوصاً در مباحث سياست خارجي، بيشتر مورد توجه قرار مي گيرد مفهوم امنيت ملي11 است نه فقط “امنيت” تنها. امنيت ملي از مفاهيمي است که عمر چنداني در مباحث سياسي ندارد. ريشه آن به انقلاب کبير فرانسه برمي گردد؛ زماني که براي اولين بار واژه هايي چون “ملي” و “مليت”، خلق شد و داراي تعاريف و محدوده هاي خاصي گشتند.” و يا به عبارت ديگر ،امنيت عبارت است از : دستيابي به شرايطي که به يک کشور امکان مي دهد تا از تهديدهاي بالقوه ويا بالفعل خارجي و نفوذ سياسي و اقتصادي بيگانه در امان باشد ودرراه پيشبرد امر توسعه اقتصادي- اجتماعي و انساني و تامين و حدت و موجوديت کشور و رفاه عامه، فارغ از مداخله بيگانه گام بردارد (مينايي،66،1381).
فصل دوم
مباني تئوري (نظري)

2-1-مقدمه
در دنياي کنوني حفاظت از مرزها از مهمترين مسائل يک کشور محسوب مي شود که امنيت در مرزها امنيت در داخل را نيز ميسر مي سازد کشوري که بتواند مرزهاي خود را کنترل نمايد و احاطه کامل بر مرزهاي خود داشته باشد کشور موفقي خواهد بود. ايران با توجه به داشتن مرزهاي وسيع با کشورهاي زيادي از طريق مرزهاي زميني ارتباط دارد که از ويژگي بارز کشور ايران است و اين ويژگي بسيار حساس و مهم بوده و کشور ما را بيشتر با تهديدات خارجي مواجه ساخته است.کشور ايران مثل ساير کشورها در اين راستا، براي دستيابي به منافع خود در عرصههاي بين المللي نيازمند بازگشايي مرزهاي خود براي بهره گيري از فرصتهاي جديد هستند. از سوي ديگر در کنار اين منافع و فرصتها، مسائل و چالش هايي نيز وجود دارد که بصورتهاي مختلف کشورها را تحت تأثير قرار داده و نظم و امنيت در درون کشور را با مشکل مواجه ميسازد. در اين بين کشورها بايد بتوانند مرزهاي خود در عرصه هاي مختلف فضاي عيني، فضاي سايبري و هويتي (ادراکي) را تا حدي باز کنند تا منافع و فرصت هاي آن سوي مرز را کسب کرده و تا حدي مرزهاي خود را بسته نگه دارند که ناامنيها و چالشهاي فراسوي مرزها زمينه بينظمي و ناامني را در درون کشور و جامعه به وجود نياورند که اين امر از طريق مديريت مرزها امکانپذير است. لذا چگونگي مديريت مرزها در عرصههاي مختلف عيني، سايبري و هويتي و رابطه آن با نظم و امنيت در درون کشور از مهمترين مسائل در جوامع کنوني است. لذا بحث امنيت و مرزها از مسائل بسيار مهم در اين مقوله به نظر مي رسد (منبع از نگارنده)
2-2-مبناي نظريه امنيت ملي
مفهوم “امنيت ملي” در بستر تاريخي خاص مطرح گرديد. با پيدايش دولتهاي ملي در قرن 17 و توجه آنها به بقاي خود، “امنيت ملي” اهميت بيشتري پيداكرد و تبديل به بخش مهمي از فلسفه وجودي و حيات دولت شد. مفهوم امنيت ملي با قرار گرفتن در چنين جايگاهي در ارتباط با برداشت رئاليستها از منافع ملي مطرح شده است كه منافع ملي را بر اساس قدرت تعريف مي كنند و آن را مترادف با امنيت ملي مي دانند و تأييد مي كنند كه صرفاً قدرت مي تواند تأمين كننده منافع ملي باشد در اين ديدگاه امنيت ملي معنايي مترادف با قدرت ملي پيدا مي كند. (سيف زاده، 1370: 107)
بطور كلي امنيت ملي از ديدگاه رئاليستها مبني بر مفروضات اين مكتب در مورد سرشت قدرت طلب و آزمند بشر، ماهيت هرج و مرج گونه نظام بين الملل، اولويت منافع ملي، تعارض منافع و امنيت كشورها با يكديگر ودر نتيجه حاكميت بازي حاصل جمع صفر در سياست بين الملل مي باشد. بر اين مبنا امنيت ملي هدف اوليه سياست خارجي است.
2-3-عوامل تهديد كننده امنيت ملي:
عوامل تهديد كننده امنيت ملي را بطور كلي مي توان به دو دسته تهديدات خارجي و تهديدات داخلي تقسيم كرد. تهديدات خارجي در دو سطح قابل بررسي است: اول، در سطح سيستم بين المللي؛ تهديداتي چون بي ثباتي بين المللي، تروريسم بين المللي، رقابت اقتصادي جهاني و … و دوم سطح سيستمهاي منطقه اي؛ نظير بي ثباتي مرزي، جنگ ميان دو كشور همسايه و … تهديدات داخلي نيز مي تواند شامل بي ثباتي، اغتشاش در نظامهاي فرعي، تعارضات قومي و نژادي، مشكلات اقتصادي (افول ميزان نرخ رشد، توسعه نيافتگي، كاهش ميزان بهره وري و…)، مشكلات زيست محيطي، مسائل فرهنگي و … باشد. اين عوامل مي توانند بر يكديگر تأثير متقابل داشته باشند و يكديگر را تقويت يا حتي خنثي نمايند. امنيت ملي، مهمترين اصل در ثبات سياسي و استقلال يك كشور با يك واحد سياسي مي باشد؛ زيرا بقاي هر كشور، تماميت ارضي و ثبات و استمرار حكومت آن بستگي به امنيت ملي آن كشور دارد. اهميت اين موضوع به حدي است كه برخي امنيت ملي را پيش شرط تأمين ساير اهداف ملي مي دانند (بهزادي، حميد، 102،1352). عده اي نيز مطرح مي سازند كه ملاحظات امنيتي گاه به رژيمهاي سياسي حاكم بر كشورها اجازه مي دهد دست به اقداماتي بزنند كه حداقل در جوامع دموكراتيك براي تأمين ساير اهداف قابل قبول نيست(بهزادي ،1352 : 102)
2-4-ويژگي‌ها و مختصات نظريه مجموعه امنيتي
RSCT نظريه‌اي از پايين به بالاست و مي‌کوشد با در نظر گرفتن ويژگي‌هاي خاصي مناطق، تصويري جهاني را به دست دهد. بدين ترتيب کل جهان بر روي نقشه‌اي ترسيم مي‌شود و مجموعه‌هاي امنيتي منطقه‌اي مستقل از يکديگر اجزاي آن را تشکيل مي‌دهند، براين اساس RSCT به مثابه چهارچوب سازماندهي کننده مطالعات تجربي امنيت منطقه‌اي و با محيط‌شناسي امنيتي با سطح تحليل مسلط منطقه عمل مي‌کند. و در اين تحليل، ساختار امنيت بين‌المللي براساس مناطق است (عبداله خاني ،1377 : 278).
ايده اين نظريه اين است که چون انتقال تهديد است در فواصل کوتاه به مراتب راحت‌تر از انتقال آن در فواصل طولاني‌تر است.
وابستگي متقابل امنيتي به شکل طبيعي به الگوي دسته‌بندي‌هاي منطقه‌اي مجموعه امنيتي تبديل مي‌شود. علاوه بر اين، تحليل‌هاي تاريخي نشان مي‌دهد علي رغم مطرود شدن پويش‌هاي منطقه‌اي در دوران جنگ سرد و نظم دوقطبي چنين پويش‌هايي عملاً وجود داشته و امنيت در سطح منطقه‌اي فعال بوده است ضمن آنکه در دنياي پس از جنگ سرد و فروپاشي نظام دوقطبي، سطح منطقه‌اي به علت افول ابرقدرت‌ها و در نتيجه تأثير آن بر کيفيت، نفوذ منافع و راهبردهاي امنيتي قدرت‌هاي بزرگ جهاني براي دولت‌ها آشکارا به مکان هندسي منازعه و همکاري تبديل شده است(عبداله خاني ،1377 : 278).
نظريه مجموعه امنيتي منطقه‌اي صرفاً چشم‌اندازي براي همه گوه‌ها کشوري نيست، براين‌ اساس، گروهي از دولت يا واحدهاي براي اينکه واحد کيفيت RSCT باشند، بايد از نظر امنيتي تا آن اندازه وابستگي متقابل داشته باشند که براي تبديل آنها به مجموعه‌اي متصل و در عين حال مجراي از مناطق امنيتي پيرامون کفايت مي‌کند، به بيان ديگر به واسطه شدت نسبي وابستگي متقابل ميان گروهي از واحدها و بي‌تفاوتي امنيتي بين آن گروه واحدهاي پيرامون خود، يک زيرساختار نظام بين‌المللي توصيف مي‌شود (عبداله خاني ، 1377: 279).
2-5- مفهوم امنيت در قرن بيست و يکم
چگونگي تحول مفهوم امنيت بعد از جنگ سرد:
براي مطالعه ماهيت امنيت در عصر جهاني شدن، ابتدا لازم است درکي از اين واژه در دوران جنگ سرد داشه باشيم. براي نيل به اين مقصود در آغاز بايد به بررسي ماهيت و ويژگي‌هاي مفهوم امنيت در دوران جنگ سرد و دوران بعد از آن بپردازيم.
در خلال جنگ سرد (1948-1989)، موضوع اصلي امنيت تنها از بعد نظامي، که بر محور جنگ ابزارهاي زوربود، مطرح مي‌گرديد. در اين دوران الزاميست تقدم امنيت نظامي در روابط بين الملل که از تفکرات اصلي رئاليست‌ها بود بر محافل علمي و مراکز تصميم‌گيري سيطره داشت، و رفتارهاي بين‌المللي، جنگ و اتحادها همگي در جهت دستيابي به برتري و موازنه قدرت با رقيبان بود. در اين زمان هدف اصلي دولت‌ها احداث تاسيسات نظامي و نيز تلاش براي برتري نظامي در جهت توازن قدرت نظامي و پذيرش وضع موجود بازدارندگي دو سويه بود. در حقيقت سياست بين‌الملل، صحنه مبارزه براي دستيابي به قدرت در بين دولت‌ها، تبديل گشته بود. در طي اين دوران، ساختار نظام بين‌المللي در تعيين جهت و علل جنگ نقش مستقيم داشت، چون خصومت‌هاي دو قطبي در ماوراي همه مناقشات اين دوره به چشم مي‌خورد. هم چنين اتکاي به يک سلاح برتر و داراي قدرت تخريب گسترده مثل بمب اتمي، به عنوان پايه اصلي بازدارندگي پديده خاص اين دوران بود. در واقع تاکيد روي سربازان و تسليحات نظامي به عنوان پايه اصلي امنيت در دوران جنگ سرد کاملا مشهود بود.
اما بعد از



قیمت: تومان


پاسخ دهید